شیر خام وقتی قانون هست اما اجرا کمرنگ می‌شود

فاخته- در نظام سلامت همیشه مشکل کمبود قانون نیست. گاهی قانون وجود دارد روشن هم هست اما در اجرا کمرنگ می‌شود. ممنوعیت عرضه مستقیم شیر خام سال‌هاست ابلاغ شده. دلایل علمی آن روشن است و تجربه‌های بهداشتی آن را تأیید می‌کند. با این حال یک سؤال جدی باقی است. چرا با وجود این شفافیت هنوز در اجرا با چالش روبه‌رو هستیم.
وقتی تخلف تکرار می‌شود و برخوردی درخور با آن صورت نمی‌گیرد کم‌کم عادی می‌شود. عرضه شیر خام در برخی واحدها از یک استثنا به یک عادت تبدیل شده است. و عادت‌ها اگر اصلاح نشوند به فرهنگ تبدیل می‌شوند. اصلاح فرهنگ سخت‌تر از اجرای قانون است.

اقتصاد کوتاه‌مدت در برابر سلامت بلندمدت

برای برخی واحدها عرضه شیر خام سود بیشتری دارد. هزینه فرآوری و کنترل آزمایشگاهی حذف می‌شود و محصول سریع‌تر فروخته می‌شود. اما این سود مستقیم با سلامت مردم پیوند خورده است. هر جا نظارت سست شود منفعت کوتاه‌مدت جای مسئولیت بلندمدت را می‌گیرد.

قانون اگر اجرا نشود فقط یک متن باقی می‌ماند

 آنچه جامعه را حفظ می‌کند اجرای مستمر و هماهنگ است.

وقتی پیام‌ها دوگانه می‌شود

سلامت مواد غذایی حوزه‌ای مشترک است. اگر در اجرا هماهنگی کامل نباشد پیام‌های متفاوت به جامعه و صنوف منتقل می‌شود. وقتی در یک بخش تأکید بر ممنوعیت است اما در بخش دیگر سختگیری لازم دیده نمی‌شود نتیجه آن برداشت‌های سلیقه‌ای و تضعیف اقتدار نظارتی است.
قانون باید یک صدا داشته باشد. چندصدایی در اجرا زمینه استمرار تخلف را فراهم می‌کند.:

تعهد کافی نیست

در سال‌های اخیر در مواردی گرفتن تعهد کتبی کافی دانسته شده است. اما تجربه نشان داده تعهد بدون نظارت ضمانت اجرا ندارد. اگر بازدید مستمر نباشد و برخورد قانونی انجام نشود تعهد فقط یک کاغذ باقی می‌ماند. نظارت زنده یعنی حضور واقعی در میدان.

باورهای نادرست اما رایج

بخشی از مردم تصور می‌کنند شیر خام طبیعی‌تر و سالم‌تر است. این باور اگر اصلاح نشود تقاضا ایجاد می‌کند و تقاضا عرضه را تقویت می‌کند. اطلاع‌رسانی علمی و شفاف باید در کنار نظارت قرار گیرد. سلامت فقط با دستور تأمین نمی‌شود بلکه با آگاهی عمومی تثبیت می‌شود.
در همین جا یک تصویر ساده اما تأثیرگذار کافی است.
تصور کنید در یکی از شهرها خانواده‌ای جوان از یک واحد لبنی دارای مجوز مقداری شیر خام تهیه می‌کند با این باور که سالم‌تر است. شیر بدون حرارت کافی مصرف می‌شود. چند روز بعد کودک خردسال خانواده دچار تب شدید و اسهال می‌شود. نگرانی آغاز می‌شود. رفت و آمد به مراکز درمانی شروع می‌شود. آزمایش‌ها نشان می‌دهد منشأ بیماری یک فرآورده خام دامی بوده است. بیماری‌ای که می‌توانست هرگز رخ ندهد.
پدر خانواده با نگرانی می‌پرسد مگر این واحد مجوز نداشت. مگر نظارتی نبود. مگر این کار ممنوع نبود.
در آن لحظه دیگر موضوع یک بخشنامه نیست. موضوع اضطراب یک مادر و رنج یک کودک است. هزینه درمان شاید پرداخت شود اما نگرانی و بی‌اعتمادی در ذهن خانواده باقی می‌ماند.
اگر همان محصول پیش از عرضه تحت فرآیند استاندارد قرار گرفته بود شاید این خانواده هرگز چنین روزی را تجربه نمی‌کرد. گاهی یک سهل‌انگاری در قالب یک پرونده اداری ثبت نمی‌شود بلکه در دل یک خانواده حک می‌شود.

بازدارندگی باید واقعی باشد

قانون زمانی اثرگذار است که هزینه تخلف بیشتر از منفعت آن باشد. اگر برخورد با تأخیر یا سهل‌گیری همراه باشد بازدارندگی کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی ممنوعیت به توصیه تبدیل می‌شود و توصیه برای برخی الزام‌آور نیست.

امروز زمان اصلاح است

اکنون موضوع فقط اجرای یک دستورالعمل نیست بلکه بازگرداندن اعتماد عمومی است. اگر در سال‌های گذشته به هر دلیل اجرا کامل نبوده امروز فرصت جبران است.
سلامت مردم قابل تعویق نیست. هر روز تأخیر احتمال یک بیماری قابل پیشگیری را افزایش می‌دهد. هر مماشات پیام ادامه تخلف را منتقل می‌کند.
سلامت مردم امانتی است. امانتی که بر دوش مدیران و ناظران قرار دارد. نیت خیر ارزشمند است اما کافی نیست. آنچه اثر دارد اقدام هماهنگ و مستمر است.

راه پیش رو

-بازنگری در فرآیند صدور و تمدید مجوزها
-استعلام صلاحیت پیش از صدور پروانه
-حضور میدانی و بازرسی مؤثر
-برخورد قانونی با متخلفان
-اطلاع‌رسانی شفاف به مردم
این اقدامات اگر با هم و جدی اجرا شود می‌تواند نقطه تغییر باشد.
شیر می‌تواند همچنان نماد پاکی بماند. به شرط آنکه مسیر رسیدن آن به سفره مردم از مسیر علم قانون و مسئولیت عبور کند.

دکتر رضا افشاریان
رئیس اداره نظارت بر بهداشت عمومی و مواد غذایی
اداره کل دامپزشکی خراسان رضوی