خط اول دفاع از جان مردم در برابر بیماری های مشترک انسان و حیوان

فاخته- وقتی گفته می‌شود در جوامع انسانی بیش از ۱۶۰۰ بیماری وجود دارد و بالغ بر ۸۰۰ مورد از آن‌ها در زمره بیماری‌های مشترک بین انسان و دام قرار می‌گیرند، با یک عدد ساده روبه‌رو نیستیم؛ با هشداری جدی روبه‌رو هستیم که نشان می‌دهد مرز میان سلامت انسان و دام، مرزی بسیار حساس و حیاتی است. در چنین شرایطی، کوچکترین غفلت کوچک می‌تواند زمینه‌ساز بحرانی بزرگ شود و هر اقدام پیشگیرانه، از بروز خسارتی سنگین جلوگیری کند.

درست در همین نقطه است که دامپزشکی معنای واقعی خود را پیدا می‌کند؛ حضوری در خط اول، پیش از آنکه بیماری به خانه مردم برسد، پیش از آنکه هزینه درمان بر دوش خانواده‌ها سنگینی کند و پیش از آنکه جامعه با پیامدهای یک تهدید خاموش مواجه شود، دامپزشکی بیماری را از مبدأ جست‌وجو می‌کند؛ از دامداری‌ها، روستاها، مناطق عشایری، مسیرهای کوچ، کشتارگاه‌ها، مراکز تولید و حتی دورترین نقاط صعب العبور حتی خطوط مرزی  که شاید کمتر دیده شوند، اما در زنجیره سلامت کشور نقشی انکارناپذیر دارند.

رصد و پایش هدفمند بیماری‌ها در مناطق روستایی، عشایری و شهری، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این حضور مسئولانه است و کارشناسان دامپزشکی تمام عرصه های بهداشتی حضور دارند تا نشانه‌های خطر را زودتر از آنکه به بحران تبدیل شود، شناسایی کنند. آنان می‌دانند که تشخیص به‌موقع یک بیماری در دام، می‌تواند از ابتلای انسان جلوگیری کند و سلامت یک روستا، یک شهر و حتی یک استان را حفظ کند.

در کنار این حضور فعال و همه جانبه، نظارت‌های مستمر کارشناسان بهداشت و مدیریت بیماری‌های دامی و طیور، کارشناسان نظارت بهداشت عمومی، زنجیره‌ای از مراقبت را شکل داده است که هر حلقه آن مکمل حلقه دیگر است. از ردیابی بیماری در جمعیت دامی تا نظارت بر سلامت فرآورده‌های خام دامی، همه این اقدامات برای یک هدف مشترک انجام می‌شود: اینکه عامل بیماری‌زا راهی به زندگی مردم پیدا نیابد.

در این میان، آزمایشگاه‌های دامپزشکی نقشی بی‌بدیل و سرنوشت‌ساز دارند، اگر رصد میدانی نخستین گام در بیماری‌یابی است، آزمایشگاه دامپزشکی همان جایی است که گمان به یقین تبدیل می‌شود. با انجام تست‌های تشخیصی تخصصی، این آزمایشگاه‌ها در قطعیت یا عدم قطعیت بیماری نقشی تعیین‌کننده دارند و به همین دلیل، تکمیل‌کننده اصلی حلقه بیماری‌یابی به شمار می‌روند و گاهی یک نتیجه دقیق آزمایشگاهی می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری را تغییر دهد، از گسترش یک کانون بیماری جلوگیری کند و آرامش را به منطقه‌ای بازگرداند که در معرض تهدید قرار گرفته است.

از سوی دیگر، واکسیناسیون هدفمند دام‌ها در مناطق روستایی و عشایری، یکی از مهم‌ترین سنگرهای پیشگیری در کشور است که این اقدام، تنها حفاظت از دام نیست؛ حفاظت از انسان، خانواده، معیشت و امنیت غذایی است. اینکه سازمان دامپزشکی در بخش وسیعی از کشور این خدمات را به‌صورت رایگان ارائه می‌کند، تنها یک خدمت اجرایی نیست؛ جلوه‌ای روشن از مسئولیت اجتماعی و توجه به سلامت عمومی در دورترین و کم‌برخوردارترین نقاط کشور است و متعاقب هر واکسیناسیون، این حقیقت نهفته است که پیشگیری همیشه کم‌هزینه‌تر، انسانی‌تر و اثربخش‌تر از درمان است.

در کنار همه این اقدامات، آموزش جایگاهی دارد که شاید از بسیاری از ابزارهای دیگر ماندگارتر باشد. پیشگیری بدون آگاهی عمومی کامل نمی‌شود و به همین دلیل، کارشناسان این سازمان با حضور در مدارس، مساجد، کشتارگاه‌ها، روستاها، مناطق کوچ‌رو و مناطق شهری و ......آگاهی را به متن زندگی مردم می‌برند. با کودکان خردسال به زبان کودکانه سخن می‌گویند، با دامداران و روستاییان به زبان تجربه و نیاز روزمره و با بزرگسالان و افراد میانسال به زبان روشن، کاربردی و قابل فهم و این آموزش‌ها صرفاً انتقال چند توصیه بهداشتی نیست؛ شکل دادن به یک فرهنگ پیشگیری است، فرهنگی که می‌تواند جامعه را در برابر بسیاری از تهدیدها مقاوم‌تر کند.

اهمیت این آموزش‌ها از آن جهت بیشتر آشکار می‌شود که بسیاری از بیماری‌های مشترک، پیش از آنکه نیازمند درمان باشند، نیازمند شناخت و رفتار درست هستند. هر خانواده آگاه، هر دامدار آموزش‌دیده، هر کارگر کشتارگاه مطلع و هر کودک آشنا با اصول اولیه بهداشت، خود به بخشی از زنجیره پیشگیری تبدیل می‌شود. این همان جایی است که دامپزشکی از یک نهاد تخصصی فراتر می‌رود و به بخشی از فرهنگ سلامت جامعه تبدیل می‌شود.

و در کنار همه این تلاش‌ها، نباید از یک ستون مهم و تعیین‌کننده غافل شد؛ ابلاغ دستورالعمل‌های کنترلی و بهداشتی سازمان دامپزشکی کشور  بر پایه دستورالعمل‌هایی انجام می‌شود که به‌صورت به‌روز، علمی و کارشناسی‌شده تهیه می‌شوند و هر ساله به ادارات کل ابلاغ می‌گردند. 
این سیاست‌های بالادستی، مسیر حرکت کارشناسان را روشن می‌کند و به اقدامات میدانی انسجام، دقت و وحدت می‌بخشد و در واقع، آنچه در میدان رخ می‌دهد، پشتوانه‌ای علمی و مدیریتی دارد که از سطح ملی طراحی شده و در سراسر کشور اجرا می‌شود و همین هماهنگی میان سیاست‌گذاری علمی و تلاش میدانی کارشناسان است که امروز به ما امکان می‌دهد از جامعه‌ای امن‌تر و سرمایه دامی حفظ‌شده دسخن بگوییم.

همان‌گونه که بیان شد، دامپزشکی در کشور نقشی پررنگ، پیوسته و اثرگذار در پیشگیری بر عهده دارد؛ نقشی که از پایش و مراقبت آغاز می‌شود، با نظارت تخصصی ادامه می‌یابد، در آزمایشگاه‌های دامپزشکی به قطعیت می‌رسد، با واکسیناسیون رایگان و هدفمند از گسترش بیماری جلوگیری می‌کند، با آموزش گسترده و چهره‌به‌چهره فرهنگ پیشگیری را تقویت می‌کند و با ابلاغ و اجرای دستورالعمل‌های علمی و کنترلی به یک نظام منسجم و اثرگذار تبدیل می‌شود.

اگر این مجموعه تلاش‌های تخصصی، فداکارانه و هماهنگ وجود نداشت، بسیاری از بیماری‌های مشترک می‌توانستند بی‌صدا از مرز میان دام و انسان عبور کنند و سلامت مردم را با تهدیدی جدی روبه‌رو سازند و آن‌وقت جامعه ناچار بود هزینه‌هایی به‌مراتب سنگین‌تر در حوزه درمان، اقتصاد، تولید و امنیت غذایی بپردازد، آنچه امروز در سکوت و تعهد انجام می‌شود، در حقیقت جلوگیری از بحرانی است که شاید هرگز دیده نشود، چون پیش از وقوع، مهار شده است.

دامپزشکی، تنها مراقب سلامت دام نیست؛ پاسدار سلامت انسان است و پشت هر حضور میدانی، هر نمونه‌برداری، هر آزمایش تخصصی، هر واکسیناسیون، هر آموزش و هر دستورالعمل علمی، مسئولیتی بزرگ برای حفظ جان مردم نهفته است و این همان حقیقتی است که باید بیش از پیش دیده، درک و روایت شود؛ اینکه دامپزشکی، بی‌ادعا اما استوار، در خط نخست دفاع از سلامت جامعه ایستاده است.

حسین شانه سازان

دانش آموخته تخصص رشته میکروبیولوژی