دامپزشکی در آماده‌باش نظارتی؛ ضرورت رصد گوشت‌های نامتعارف در شرایط فشار اقتصادی

فاخته- افزایش قیمت گوشت قرمز در ماه‌های اخیر، صرفاً یک مسئله معیشتی نیست؛ بلکه موضوعی است که به‌طور مستقیم با امنیت غذایی و سلامت عمومی گره خورده است. در شرایطی که قدرت خرید خانوارها کاهش یافته، الگوی مصرف نیز تغییر می‌کند و همین تغییر، می‌تواند زمینه‌ساز بروز برخی مخاطرات بهداشتی شود؛ مخاطراتی که پیشگیری از آن‌ها نیازمند هوشیاری دوچندان دستگاه‌های نظارتی است.
طبیعت بازار چنین است که هر زمان فاصله قیمت رسمی و توان خرید مصرف‌کننده زیاد شود، بخش غیررسمی فعال‌تر می‌شودو تخلفات و تقلبات هم بالطبع افزایش می یابد. عرضه گوشت با قیمت‌های غیرمتعارف، فروش‌های خارج از شبکه، تبلیغات در برخی بسترهای آنلاین(سایت دیوار ،شیپور ،و...) بدون مجوز بهداشتی، و حتی تفاوت محسوس قیمت برخی فرآورده‌های گوشتی با قیمت گوشت خام، همگی پرسش‌هایی را ایجاد می‌کنند که پاسخ به آن‌ها تنها با نظارت مستمر و علمی ممکن است.
در ماههای گذشته، گزارش‌هایی از کشف مواردی از گوشت تک‌سمی در برخی نقاط کشور منتشر شد. هرچند این موارد توسط دستگاه‌های نظارتی شناسایی و برخورد قاطع قانونی صورت گرفته، اما نفس بروز چنین تخلفاتی نشان می‌دهد که شرایط اقتصادی می‌تواند برخی سودجویان را به سمت دور زدن قانون سوق دهد. این موضوع الزاماً به معنای گستردگی تخلف نیست، اما بیانگر افزایش ریسک در شرایط فشار اقتصادی است.
در برخی مناطق با تراکم بالای واحدهای عرضه بین‌راهی یا در استان‌های دارای ویژگی‌های خاص جغرافیایی، گستردگی فعالیت واحدها و محدودیت منابع انسانی می‌تواند کار نظارت را پیچیده‌تر کند. این واقعیت، بیش از آنکه نشانه ضعف ساختاری باشد، بیانگر ضرورت تقویت ابزارهای نوین کنترلی و هماهنگی بین‌بخشی است.
از سوی دیگر، اختلاف قیمت قابل توجه میان گوشت خام و برخی محصولات فرآوری‌شده، یا عرضه کباب و غذای آماده با قیمت‌هایی پایین‌تر از عرف بازار، این سؤال را در ذهن مصرف‌کننده ایجاد می‌کند که سازوکار تأمین این مواد اولیه چیست. هرچند بخش عمده تولیدکنندگان و فعالان صنفی با سلامت کامل فعالیت می‌کنند، اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که در شرایط رکود، احتمال تقلب‌هایی نظیر اختلاط گونه‌ای، استفاده از ضایعات یا جایگزینی مواد ارزان‌تر افزایش می‌یابد.
امنیت غذایی موضوعی پیشگیرانه است؛ یعنی پیش از آنکه تخلف فراگیر شود باید احتمال آن مدیریت گردد.
ضرورت تقویت نظارت‌های هدفمند
در چنین شرایطی، پیشنهاد می‌شود رویکرد نظارتی از حالت صرفاً واکنشی به سمت نظارت هوشمند و مبتنی بر ریسک حرکت کند. یکی از راهکارهای عملی، انجام نمونه‌گیری ادواری و تصادفی از واحدهایی است که محصولات خود را با قیمت‌های غیرمتعارف عرضه می‌کنند. این نمونه‌گیری‌ها می‌تواند با همکاری سازمان دامپزشکی، دانشگاه‌های علوم پزشکی، تعزیرات حکومتی و سایر دستگاه‌های مرتبط، به‌صورت ماهانه و مشترک انجام شود.
استفاده از روش‌های تشخیص مولکولی و آزمایش‌های تعیین گونه، امکان شناسایی هرگونه اختلاط یا تقلب را در زمان کوتاه فراهم می‌کند. اعلام عمومی نتایج این پایش‌ها، علاوه بر افزایش شفافیت، نقش بازدارنده قابل توجهی نیز خواهد داشت.
همچنین ساماندهی فروش اینترنتی فرآورده‌های گوشتی و الزام درج مجوز بهداشتی معتبر در پلتفرم‌های آنلاین، اقدامی ضروری در راستای جلوگیری از شکل‌گیری بازارهای غیرقابل رهگیری است.
تقویت سرمایه اجتماعی از مسیر شفافیت
باید تأکید کرد که بدنه سازمان دامپزشکی کشور طی سال‌های گذشته نقش کلیدی در کنترل بیماری‌های دامی و تأمین سلامت فرآورده‌های خام دامی ایفا کرده است. با این حال، شرایط اقتصادی جدید، فشار مضاعفی بر زنجیره تولید و نظارت وارد کرده و اقتضا می‌کند منابع انسانی و تجهیزاتی متناسب با این فشار تقویت شود.
سلامت غذایی تنها یک موضوع بهداشتی نیست؛ سرمایه اجتماعی است. اعتماد مردم به آنچه بر سفره‌شان قرار می‌گیرد، یکی از پایه‌های امنیت ملی محسوب می‌شود. هرگونه خدشه به این اعتماد، هزینه‌ای فراتر از خسارت اقتصادی خواهد داشت.
امروز زمان آن است که با رویکردی پیش‌نگر، هماهنگ و مبتنی بر داده، از بروز تخلفات احتمالی پیشگیری کنیم. نظارت هدفمند، شفافیت در اطلاع‌رسانی، برخورد قاطع با متخلفان و حمایت ساختاری از نهادهای نظارتی، چهار ضلع اصلی این مسیر است.
در نهایت، آنچه باید خط قرمز مشترک همه دستگاه‌ها باشد، سلامت مردم است. سرمایه‌ای که جایگزینی برای آن وجود ندارد.

دکتر جواد شایان خواه