دیوار نامرئی امنیت غذایی؛ امنیت زیستی در خط مقدم نبرد با بیماری‌های نوظهور

امنیت زیستی و نقش راهبردی آن در برابر بیماری‌های نوظهور

فاخته- امنیت زیستی مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی، بهداشتی، فنی و قانونی است که با هدف جلوگیری از ورود، استقرار و گسترش عوامل بیماری‌زا در واحدهای تولیدی، زنجیره تأمین غذا و محیط زیست اجرا می‌شود. 
این مفهوم امروزه نه‌تنها در دامداری‌ها و مرغداری‌ها، بلکه در آبزی‌پروری، کشاورزی، صنایع غذایی، حمل‌ونقل و تجارت بین‌المللی نیز نقش تعیین‌کننده دارد.
در دهه‌های اخیر، ظهور بیماری‌هایی نظیر آنفلوانزای فوق حاد پرندگان، تب خوکی آفریقایی، تب برفکی، بیماری‌های نوپدید آبزیان و همچنین همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ نشان داده است که عوامل بیماری‌زا قادرند در مدت کوتاهی مرزهای جغرافیایی را درنوردند و خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای بر جای گذارند.
تغییرات اقلیمی، افزایش تجارت جهانی، توسعه حمل‌ونقل بین‌المللی، رشد جمعیت و فشردگی سامانه‌های تولید، احتمال ظهور و انتشار بیماری‌های جدید را افزایش داده است. به همین دلیل، بسیاری از کشورها امنیت زیستی را نه یک برنامه بهداشتی، بلکه بخشی از راهبرد امنیت ملی و امنیت غذایی خود می‌دانند.
در بخش دام و طیور، رعایت اصول امنیت زیستی می‌تواند از ورود عوامل بیماری‌زا به واحدهای تولیدی جلوگیری کند. کنترل تردد افراد و وسایل نقلیه، ضدعفونی مستمر، قرنطینه دام و طیور جدید، مدیریت صحیح پسماندها، کنترل جوندگان و پرندگان وحشی و پایش مستمر سلامت گله‌ها از جمله مهم‌ترین اقدامات در این زمینه هستند.
در صنعت آبزی‌پروری نیز امنیت زیستی اهمیت ویژه‌ای دارد. بیماری‌های ویروسی، باکتریایی و انگلی می‌توانند در مدت کوتاهی خسارت‌های سنگینی به مزارع پرورش ماهی و میگو وارد کنند. استفاده از بچه‌ماهی و لاروهای سالم، کنترل کیفیت آب، رعایت فاصله بهداشتی میان مزارع و پایش مستمر عوامل بیماری‌زا از ارکان اصلی امنیت زیستی در این بخش محسوب می‌شود.
امروزه فناوری‌های نوین نیز به کمک امنیت زیستی آمده‌اند. هوش مصنوعی، سامانه‌های پایش هوشمند، حسگرهای زیستی، فناوری‌های ژنومی و تحلیل کلان‌داده‌ها امکان شناسایی سریع بیماری‌ها و پیش‌بینی کانون‌های خطر را فراهم کرده‌اند. این ابزارها می‌توانند هشدارهای زودهنگام ارائه دهند و از تبدیل یک کانون محدود بیماری به بحران ملی یا بین‌المللی جلوگیری کنند.
از منظر اقتصادی، سرمایه‌گذاری در امنیت زیستی بسیار کم‌هزینه‌تر از مقابله با پیامدهای شیوع بیماری‌ها است.
 تجربه جهانی نشان می‌دهد که خسارت ناشی از حذف گله‌های آلوده، کاهش تولید، محدودیت‌های صادراتی و افزایش هزینه‌های درمانی، چندین برابر هزینه اجرای برنامه‌های پیشگیرانه است.
امنیت زیستی همچنین یکی از پیش‌نیازهای توسعه صادرات محصولات کشاورزی و دامی است.
 بازارهای جهانی به‌طور فزاینده‌ای به استانداردهای بهداشتی و قابلیت ردیابی محصولات توجه دارند و کشورهایی که در این حوزه عملکرد موفقی داشته باشند، از مزیت رقابتی بیشتری برخوردار خواهند شد.
در نهایت باید پذیرفت که آینده کشاورزی و تولید غذا در گرو پیشگیری است و نه درمان. 
امنیت زیستی، دیوار نامرئی اما مستحکمی است که از سلامت دام، طیور، آبزیان، محیط زیست و انسان محافظت می‌کند. در عصری که بیماری‌های نوظهور با سرعتی بی‌سابقه در حال گسترش هستند، تقویت امنیت زیستی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای تضمین امنیت غذایی، توسعه پایدار و رفاه جوامع محسوب می‌شود.
امروز هر واحد تولیدی که اصول امنیت زیستی را رعایت می‌کند، نه‌تنها از سرمایه خود حفاظت می‌کند، بلکه در پاسداری از سلامت جامعه و پایداری تولید غذا نیز سهیم است.
 از این منظر، امنیت زیستی را باید یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های قرن بیست‌ویکم در بخش کشاورزی و دامپروری جهان دانست./963

 علیرضا کیهان‌پور