ویروسی که مرز نمی‌شناسد؛ چرا جهان هنوز در مهار آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان ناکام است؟

فاخته- این بیماری دیگر تنها دغدغه دامپزشکان یا مرغداران نیست. امروز، آنفلوآنزای افوق‌حاد پرندگان به مسئله‌ای راهبردی در حوزه امنیت غذایی، تجارت بین‌الملل، سلامت عمومی و مدیریت بحران تبدیل شده است. هر بار که موج جدیدی از بیماری در نقطه‌ای از جهان آغاز می‌شود، پیامدهای آن تنها به همان کشور محدود نمی‌ماند؛ بازارهای جهانی خوراک، گوشت مرغ، تخم‌مرغ، صادرات و واردات و حتی برنامه‌های دولت‌ها برای تأمین غذای مردم نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
شاید این پرسش برای بسیاری مطرح باشد که چرا با وجود دهه‌ها تجربه، پیشرفت چشمگیر علوم دامپزشکی، تولید واکسن، توسعه آزمایشگاه‌های پیشرفته و همکاری سازمان‌های بین‌المللی، جهان هنوز نتوانسته است این بیماری را به‌طور کامل مهار کند؟ پاسخ این پرسش، بسیار پیچیده‌تر از آن است که تنها به قدرت یک ویروس نسبت داده شود.

هیچ کشوری نمی‌تواند تنها با اقدامات داخلی، خود را از خطر این بیماری مصون بداند

واقعیت آن است که آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان، نتیجه برهم‌کنش عوامل زیستی، محیط‌زیستی، اقتصادی و مدیریتی است. ویروس به‌طور طبیعی در جمعیت بسیاری از پرندگان وحشی، به‌ویژه پرندگان آبزی مهاجر، گردش می‌کند. این پرندگان، بدون آنکه همیشه علائم شدیدی نشان دهند، می‌توانند ویروس را در مسیرهای طولانی مهاجرت از قاره‌ای به قاره دیگر منتقل کنند. به همین دلیل، هیچ کشوری نمی‌تواند تنها با اقدامات داخلی، خود را از خطر این بیماری مصون بداند.
از سوی دیگر، توسعه سریع صنعت طیور و افزایش تراکم واحدهای پرورش صنعتی، اگرچه بهره‌وری تولید را افزایش داده است، اما در صورت ورود ویروس، شرایطی ایده‌آل برای انتشار سریع بیماری فراهم می‌کند. در چنین محیط‌هایی، یک آلودگی کوچک می‌تواند در مدت کوتاهی به بحرانی بزرگ تبدیل شود و هزاران یا حتی میلیون‌ها قطعه طیور را درگیر سازد.

تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که مهم‌ترین نقطه ضعف در مبارزه با آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان، نه کمبود دانش علمی، بلکه ضعف در اجرای مستمر اصول امنیت زیستی است. امنیت زیستی مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از ورود و انتشار عوامل بیماری‌زا در واحدهای پرورش طیور است؛ از کنترل ورود افراد و وسایل نقلیه گرفته تا ضدعفونی مستمر، مدیریت صحیح تردد، جلوگیری از تماس طیور اهلی با پرندگان وحشی و پایش دائمی گله‌ها. کوچک‌ترین غفلت در اجرای این اصول، می‌تواند زنجیره‌ای از خسارت‌های سنگین را آغاز کند.
عامل مهم دیگر، جهش مداوم ویروس است. ویروس‌های آنفلوآنزا به دلیل تغییرات ژنتیکی پیوسته، توانایی سازگاری با شرایط جدید را دارند. همین ویژگی سبب می‌شود که کنترل بیماری همواره نیازمند بازنگری در برنامه‌های مراقبتی، تشخیصی و در برخی موارد واکسیناسیون باشد. این پویایی ژنتیکی، مبارزه با بیماری را به رقابتی دائمی میان علم و طبیعت تبدیل کرده است.
از منظر اقتصادی، خسارت‌های ناشی از این بیماری تنها به تلفات طیور محدود نمی‌شود. معدوم‌سازی میلیون‌ها قطعه پرنده، توقف صادرات، محدودیت‌های تجاری، هزینه‌های ضدعفونی، جبران خسارت تولیدکنندگان، کاهش تولید گوشت مرغ و تخم‌مرغ و افزایش قیمت مواد غذایی، تنها بخشی از پیامدهای این بیماری است. در بسیاری از کشورها، شیوع گسترده آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان، زنجیره تأمین مواد غذایی را نیز تحت فشار قرار داده و امنیت غذایی را به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سیاست‌گذاران تبدیل کرده است.
نکته‌ای که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، ارتباط تنگاتنگ این بیماری با مفهوم «سلامت واحد» (One Health) است؛ رویکردی که سلامت انسان، دام و محیط‌زیست را به‌هم‌پیوسته می‌داند. هرگونه اختلال در سلامت حیات وحش، مدیریت نادرست واحدهای پرورش یا تخریب زیستگاه‌های طبیعی می‌تواند بر چرخه انتشار بیماری اثر بگذارد. بنابراین، مقابله با آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان صرفاً وظیفه دامپزشکان نیست؛ بلکه نیازمند همکاری نزدیک سازمان‌های محیط‌زیست، بخش کشاورزی، نظام سلامت، دانشگاه‌ها، تولیدکنندگان و نهادهای بین‌المللی است.

فناوری‌های نوین نیز افق‌های امیدوارکننده‌ای پیش روی جهان گشوده‌اند

بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی کانون‌های خطر، توالی‌یابی سریع ژنوم ویروس، سامانه‌های هوشمند پایش بیماری، تحلیل داده‌های اپیدمیولوژیک و تبادل برخط اطلاعات میان کشورها، می‌تواند زمان تشخیص و واکنش را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. اما هیچ فناوری، جایگزین رعایت دقیق امنیت زیستی، آموزش مستمر و مسئولیت‌پذیری تولیدکنندگان نخواهد شد.
واقعیت این است که جهان احتمالاً هرگز نخواهد توانست ویروس آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان را به‌طور کامل از طبیعت حذف کند؛ زیرا بخشی از چرخه زندگی آن در جمعیت پرندگان وحشی جریان دارد. آنچه امکان‌پذیر است، مدیریت هوشمند بیماری، کاهش خطر، افزایش تاب‌آوری صنعت طیور و آمادگی دائمی برای پاسخ سریع است. کشورهایی که در این زمینه موفق بوده‌اند، بیش از آنکه بر درمان تکیه کنند، بر پیشگیری، پایش، شفافیت اطلاعات و آموزش سرمایه‌گذاری کرده‌اند.
امروز، آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان بیش از آنکه یک بیماری دامپزشکی باشد، آزمونی برای کیفیت حکمرانی، مدیریت بحران، همکاری علمی و آینده‌نگری کشورهاست. در جهانی که بیماری‌ها مرزهای جغرافیایی را به رسمیت نمی‌شناسند، امنیت زیستی نیز نباید پشت مرزها متوقف شود. آینده صنعت طیور و امنیت غذایی جهان، نه در انتظار مهار کامل این ویروس، بلکه در گرو آمادگی دائمی، سرمایه‌گذاری در علم، همکاری بین‌المللی و تبدیل فرهنگ پیشگیری به نخستین خط دفاعی است. شاید مهم‌ترین درس این ویروس همین باشد: در نبرد با بیماری‌های نوپدید، پیشگیری همیشه ارزان‌تر، انسانی‌تر و هوشمندانه‌تر از درمان است./1003

 علیرضا کیهان‌پور