دامپزشکی ؛ انتخاب حکمرانی یا نهاد اجرایی؟

درس‌هایی از هلند و ده کشور برتر دامپزشکی جهان

فاخته: مقدمه؛ جایی که سیاست، غذا را بیمار می‌کند. در بسیاری از کشورها، دامپزشکی یا ستون فقرات حکمرانی غذاست یا به اداره‌ای اجرایی، کم‌اختیار و واکنشی تقلیل یافته است. 
تفاوت این دو نگاه، تفاوت میان «کشور صادرکننده معتبر غذا» و «کشور گرفتار بحران‌های مزمن بهداشتی، بیماری و بی‌اعتمادی بازار» است.
پرسش بنیادین این است:
دامپزشکی نهاد حکمرانی است یا صرفاً بازوی اجرایی؟
پاسخ این پرسش، سرنوشت امنیت غذایی کشورها را تعیین می‌کند.
۱. دامپزشکی در منطق حکمرانی نوین
در حکمرانی نوین غذا، دامپزشکی سه نقش کلیدی دارد:
حفاظت از سلامت عمومی (Zoonoses)
تضمین اعتماد بازار داخلی و جهانی
کنترل ریسک‌های زیستی و اقتصادی
در این چارچوب، دامپزشکی:
فقط درمانگر دام نیست
فقط ناظر کشتارگاه نیست
بلکه تنظیم‌گر (Regulator) زنجیره غذا است
کشورهایی که این را فهمیده‌اند، جلو رفته‌اند.
۲. هلند؛ الگوی طلایی دامپزشکی حکمرانی‌محور
هلند کشور کوچکی است، اما:
دومین صادرکننده محصولات کشاورزی جهان
مرجع اعتماد غذایی اروپا
پیشرو در One Health
راز هلند چیست؟
 دامپزشکی در هلند:
قدرت قانونی مستقل دارد
به دولت «گزارش می‌دهد»، نه اینکه فقط «دستور بگیرد»
در سیاست‌گذاری غذا شریک است
در هلند:
اگر دامپزشکی بگوید «نه»،

وزیر هم عقب می‌نشیند.
دامپزشک در هلند: بازیگر سیاست عمومی است نه کارمندِ صرفِ سیستم که در برخی ادارات دامپزشکی شهرستان های ایران با درج کارت  ساعت ورود و خروج، کنترل سخت تاخیر، تعجیل و در نهایت با کسر حقوق در پایان ماه روبرو شود ، زیرا دامپزشک و پیرادامپزشک یعنی کار میدانی ؛ عرصه خطیر و در وسط معرکه کار فرسایشی زیان آور 

۳. ده کشور برتر دامپزشکی جهان (نه بر اساس شعار، بلکه حکمرانی)
 هلند 
دامپزشکی = ستون صادرات و امنیت غذایی
دانمارک 
پیشرو در کاهش آنتی‌بیوتیک، شفافیت کامل داده‌ها
آلمان 
دامپزشکی سخت‌گیر، بازار جهانی مطمئن
سوئیس 
رفاه حیوانات + سلامت عمومی + اعتماد اجتماعی
کانادا 
دامپزشکی مبتنی بر علم و داده
ایالات متحده
دامپزشکی راهبردی در بیوسکیوریتی و تجارت جهانی
 فرانسه 
دامپزشکی قدرتمند در سیاست کشاورزی اتحادیه اروپا
نیوزیلند 
کنترل بیماری = ابزار رقابت صادراتی
 استرالیا 
دامپزشکی به‌مثابه نهاد امنیت زیستی
ژاپن 
کنترل دقیق، فرهنگ انضباط غذایی
وجه مشترک همه این کشورها:
دامپزشکی نهاد حکمرانی است، نه اداره اجرایی
دامپزشکی اجرایی؛ مسیر فروپاشی آرام
در کشورهایی که دامپزشکی:
بودجه‌محور است نه مأموریت‌محور
تابع فشار سیاسی و اقتصادی است
فاقد استقلال نهادی است
نتیجه چیست؟
گسترش عرضه غیر بهداشتی پروتئین حیوانی
بیماری‌های مزمن
نابودی صادرات
بی‌اعتمادی مردم
این همان مسیری است که بسیاری از کشورهای در حال توسعه در لبه آن ایستاده‌اند.
دامپزشکی به‌مثابه انتخاب سیاسی
واقعیت تلخ این است:
تضعیف دامپزشکی، تصادفی نیست
یک انتخاب سیاسی–اقتصادی است.
چرا؟
دامپزشکی قوی، جلوی رانت را می‌گیرد
جلوی عرضه غذای ناسالم می‌ایستد
هزینه‌های پنهان را عیان می‌کند
پس طبیعی است که برخی نخواهند دامپزشکی «قوی» باشد.

درس‌های کلیدی هلند برای برخی کشورهای دیگر
اگر فقط پنج درس بخواهیم:
استقلال نهادی دامپزشکی
مشارکت در سیاست‌گذاری، نه اجرای صرف
داده‌محوری و شفافیت
پیوند دامپزشکی با تجارت و دیپلماسی غذا
تعریف دامپزشکی به‌عنوان امنیت ملی نَرم 

کوتاه سخن این که:

سؤال اصلی هنوز باقی است؛ مسئله این نیست که:
دامپزشکان چقدر زحمت می‌کِشند ( که می‌کِشند)
یا قوانین نوشته شده‌ دارند (که دارند)
مسئله این است: یا در برخی کشورها حاکمیت، دامپزشکی را انتخاب کرده است
یا صرفاً از آن استفاده اجرایی می‌کند؟
تا زمانی که دامپزشکی:؛ نهاد حکمرانی نشود و به سطح تصمیم‌سازی نرسد بحران غذای ناسالم، نه استثنا، بلکه قاعده خواهد بود.

درست شبیه وضعیت اسفبار دامپزشکی که در کشورهای همسایه مانند عراق، پاکستان و افغانستان شاهد آن هستیم؛  به ویژه در عراق که هر انسان مصرف کننده غذای سالم را دچار روانپریشی و گریز از بازار عرضه غیر بهداشتی و ناسالم فرآورده های گوشتی داخلی آن می کند اما متاسفانه با واردات بالا از خارج از کشور به ویژه در بغداد که دارای هتل های لوکس و مخصوص برای میهمانان خارجی است سایر موارد را به زیر فرش ها جارو می کنند که در معرض دید و مشاهده نباشند./ ۸۷۷

علیرضا کیهان‌پور