از ذرت تا سفره؛ امنیت خوراک دام، حلقه پنهان امنیت غذایی

فاخته- امروزه هنگامی که درباره امنیت غذایی سخن گفته می‌شود، ذهن بسیاری از افراد به مزارع، گلخانه‌ها، دامداری‌ها و مرغداری‌ها معطوف می‌شود؛ در حالی که متخصصان کشاورزی معتقدند یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، پیش از تولید محصول نهایی شکل می‌گیرد؛ جایی که خوراک دام و طیور تأمین می‌شود؛ در واقع امنیت غذایی از سفره آغاز نمی‌شود؛ از خوراک آغاز می‌شود.

دامداری‌ها، مرغداری‌ها و بسیاری از واحدهای تولید پروتئین حیوانی در جهان به شبکه‌ای گسترده از تولیدکنندگان نهاده‌های خوراکی وابسته هستند. ذرت، کنجاله سویا، جو، مکمل‌های معدنی و ویتامینی، مواد اولیه‌ای هستند که در سکوت و دور از نگاه مصرف‌کنندگان، بنیان تولید غذا را شکل می‌دهند.

کارشناسان معتقدند خوراک دام و طیور تنها یک نهاده تولیدی نیست؛ بلکه مهم‌ترین مؤلفه هزینه‌ای در بسیاری از واحدهای تولیدی محسوب می‌شود.
 در برخی واحدهای پرورش طیور، سهم خوراک از هزینه‌های تولید به بیش از دو سوم هزینه‌های جاری می‌رسد و در دامداری‌های صنعتی نیز شرایط مشابهی وجود دارد.
به همین دلیل است که هرگونه تغییر در بازار نهاده‌ها، دیر یا زود اثر خود را بر بازار محصولات غذایی نشان می‌دهد.
طی سال‌های اخیر، بازار جهانی خوراک دام با تحولات گسترده‌ای مواجه بوده است. تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های گسترده، نوسانات بازار انرژی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی، محدودیت‌های زنجیره تأمین و رشد جمعیت جهان، همگی بر وضعیت تولید و تجارت نهاده‌های خوراکی اثر گذاشته‌اند.
امروزه بسیاری از کشورها تأمین خوراک دام را نه یک موضوع تجاری، بلکه یک مسئله راهبردی تلقی می‌کنند.

ذرت و کنجاله سویا در میان نهاده‌های خوراکی جایگاهی ویژه دارند

 ذرت مهم‌ترین منبع انرژی و سویا مهم‌ترین منبع پروتئین در جیره غذایی دام و طیور محسوب می‌شوند. به همین دلیل هرگونه نوسان در بازار این دو محصول می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در زنجیره تولید غذا داشته باشد.
در سال‌های اخیر، رشد تقاضا برای گوشت سفید، تخم‌مرغ، لبنیات و آبزیان موجب افزایش مصرف خوراک دام در بسیاری از کشورها شده است. این روند سبب شده رقابت برای دسترسی به منابع خوراکی نیز شدت بگیرد.

از سوی دیگر، کارشناسان بر اهمیت تنوع‌بخشی به منابع تأمین نهاده‌ها تأکید می‌کنند. تجربه جهانی نشان داده است که اتکای بیش از حد به یک مسیر یا یک منبع تأمین، می‌تواند آسیب‌پذیری زنجیره تولید را افزایش دهد. به همین دلیل بسیاری از کشورها به دنبال ایجاد شبکه‌های متنوع تأمین و توسعه ذخایر راهبردی خوراک هستند.
در کنار واردات ، افزایش بهره‌وری تولید داخلی نیز اهمیت زیادی دارد. بهبود عملکرد مزارع، توسعه ارقام مقاوم به تنش‌های محیطی، مدیریت بهتر منابع آب و استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی می‌تواند بخشی از نیاز روزافزون صنعت دامپروری را تأمین کند.
یکی از موضوعات مهمی که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته، کاهش ضایعات خوراک است.
 مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد بخشی از نهاده‌های تولیدی در مراحل حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی و مصرف از بین می‌روند. کاهش این ضایعات می‌تواند تأثیر قابل توجهی در افزایش بهره‌وری داشته باشد.
فناوری نیز در حال تغییر چهره صنعت تغذیه دام و طیور است.
 سامانه‌های هوشمند خوراک‌دهی، نرم‌افزارهای مدیریت جیره، تجهیزات دقیق پایش مصرف خوراک و کاربرد هوش مصنوعی در فرمولاسیون جیره‌ها، همگی به کاهش هزینه‌ها و افزایش بازدهی کمک می‌کنند.

«امروزه مفهوم «تولید بیشتر با مصرف کمتر» به یکی از مهم‌ترین اهداف صنعت دامپروری جهان تبدیل شده است.»

در همین راستا، پژوهشگران در حال بررسی منابع نوین خوراکی هستند. استفاده از جلبک‌ها، حشرات خوراکی، پروتئین‌های میکروبی و فرآورده‌های جانبی صنایع کشاورزی از جمله گزینه‌هایی هستند که می‌توانند در آینده بخشی از نیاز رو به رشد جهان به خوراک دام را تأمین کنند.
افزون بر این، توسعه اقتصاد چرخشی در کشاورزی نیز به عنوان یکی از راهکارهای آینده مطرح شده است.  در این رویکرد تلاش می‌شود ضایعات کشاورزی و صنایع غذایی به منابع ارزشمند خوراکی تبدیل شوند و بهره‌وری کل زنجیره افزایش یابد.
امروزه دیگر امنیت غذایی صرفاً به معنای تولید بیشتر نیست؛ بلکه به معنای مدیریت هوشمند منابع، کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین و افزایش تاب‌آوری بخش کشاورزی است و دقیقا خوراک دام و طیور در قلب این معادله قرار دارد.

شاید مصرف‌کننده هنگام خرید یک شانه تخم‌مرغ، یک بطری شیر یا یک بسته گوشت کمتر به این موضوع بیندیشد که پشت این محصولات، زنجیره‌ای گسترده از تولیدکنندگان خوراک، کشاورزان، حمل‌ونقل‌کنندگان، مراکز ذخیره‌سازی و متخصصان تغذیه قرار دارند؛ اما واقعیت آن است که آینده امنیت غذایی جهان بیش از هر زمان دیگری به مدیریت این حلقه پنهان وابسته است.
در نهایت باید پذیرفت که امنیت غذایی پایدار، پیش از آنکه در مزرعه یا دامداری شکل بگیرد، در برنامه‌ریزی دقیق برای تأمین خوراک دام و طیور آغاز می‌شود. از همین رو، سرمایه‌گذاری در این بخش نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده غذا، سلامت و رفاه جوامع انسانی است.

سخن پایانی
«در دنیای امروز، سرنوشت غذا تنها در مزرعه نوشته نمی‌شود ؛ گاهی در یک دانه ذرت و یک دانه سویا، آینده امنیت غذایی میلیون‌ها انسان نهفته است.» /992

علیرضا کیهان‌پور