«بهار؛ فصل طلایی دامپروری هوشمند؛ تحلیل کاربردی مدیریت پرورش گاو و گوسفند برای بیشترین بهره‌وری»

فاخته- چکیده: بهار یکی از حیاتی‌ترین دوره‌های دامپروری است؛ فصلی که هم فرصت‌های تغذیه‌ای و تولیدمثلی گسترده فراهم می‌کند و هم خطرات مهمی مانند نفخ، انگل‌زدگی و نوسانات حرارتی را به همراه دارد. این یادداشت با رویکرد تحلیلی–کاربردی، مهم‌ترین اصول مدیریتی برای پرورش گاو و گوسفند در فصل بهار را ارائه می‌دهد تا مزرعه‌داران بتوانند با کمترین هزینه، بیشترین بهره‌وری را از مراتع، جایگاه و گلهٔ خود به دست آورند.

مقدمه

در بهار، رشد علوفه‌های مراتع به اوج می‌رسد، دما متعادل‌تر است و شرایط محیطی برای تولیدمثل دام‌ها مطلوب‌تر از فصول دیگر می‌شود. 
با این حال، این فصل حساسیت‌های خاصی دارد که اگر به درستی مدیریت نشوند، خسارت‌هایی مانند اُفت وزن، تلفات ناشی از نفخ یا افزایش بیماری‌ها را به دنبال خواهند داشت. هدف این نوشتار ارائهٔ یک تحلیل تخصصی اما قابل اجرا در سطح مزرعه است.

اهمیت اکولوژیک و تغذیه‌ای فصل بهار

علوفهٔ تازه در بهار دارای پروتئین بالا و فیبر پایین است؛ همین موضوع اگرچه رشد دام را سرعت می‌دهد، اما ریسک نفخ و اسیدی شدن شکمبه را افزایش می‌دهد.

ترکیب رطوبت بالا و دمای معتدل، محیط مناسبی برای تکثیر انگل‌های داخلی و بیرونی فراهم می‌کند.

دام‌ها پس از زمستان ضعیف‌تر هستند و نیاز به تغذیهٔ متعادل و مکمل معدنی دارند.

مدیریت صحیح ورود به مراتع

دام‌ها باید طی ۳ تا ۷ روز به‌تدریج وارد مراتع شوند؛ یک‌باره وارد کردن آن‌ها، بیشترین علت نفخ در بهار است.

همراه چَرا باید همواره یونجه یا کاه خشک وجود داشته باشد.

بهترین زمان چرا در روزهای اول، پس از خشک شدن شبنم است.

چَرا پس از بارندگی باید محدود شود، زیرا گیاه خیس گاز بیشتری در شکمبه تولید می‌کند.

تحلیل کاربردی:
 گوسفند حساس‌تر از گاو است؛ بنابراین اگر هر دو را نگهداری می‌کنید، بهتر است الگوی ورود گوسفند به مرتع محتاطانه‌تر باشد.

 مدیریت بهداشتی و واکسیناسیون بهاره

فصل بهار زمان مناسبی برای اجرای برنامه‌های بهداشتی است:

گاو:

تب برفکی (طبق دستورالعمل منطقه)

شاربن

واکسن‌های تنفسی برای گوساله‌ها در گله‌های پر تراکم

گوسفند:
طاعون نشخوارکنندگان کوچک(PPR)

شاربُن

آبله (در مناطق درگیر)

تب برفکی

نکتهٔ تحلیلی: 
اجرای هم‌زمان ضدانگل داخلی و خارجی قبل از شروع چَرا، یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش افت وزن و تلفات است. انگل‌زدایی زمانی بیشترین اثر را دارد که علوفهٔ تازه در اختیار دام باشد.

 مدیریت تغذیهٔ علمی–عملی

کاهش تدریجی کنسانتره در روزهای اول بهار ضروری است.

بلوک‌های معدنی باید متناسب با گونه انتخاب شوند: گوسفند نسبت به مس حساس‌تر است، بنابراین از بلوک گاوی نباید استفاده کند.

در دام‌های مادهٔ آبستن یا تازه‌زا، ویتامین E و سلنیوم نقش کلیدی در سلامت نوزاد دارد.

 مراقبت از سُم و جایگاه

لنگش در بهار به دلیل رطوبت بالا افزایش می‌یابد؛ پس سُم‌چینی پیش از شروع چرای طولانی ضروری است.

در گاوهای سنگین، بی‌توجهی به اصلاح سُم می‌تواند منجر به کاهش تولید شیر یا کاهش اشتها شود.

گندزدایی جایگاه و اصلاح بستر پس از زمستان، از شدت بیماری‌های تنفسی می‌کاهد.

 مدیریت تولیدمثل در بهار

در گاو و گوسفند، امتیاز بدنی (BCS) باید ارزیابی شود تا دام‌های لاغر قبل از جفت‌گیری تقویت شوند.

تغذیهٔ مناسب نرهای گله (قوچ/گاو نر) یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت جفت‌گیری است؛ این موضوع اغلب نادیده گرفته می‌شود.

 توصیه‌های کاربردی برای مزارع مشترک گاو و گوسفند

نمک و مکمل‌ها باید جدا باشند.

اگر مرتع مشترک است، ورود گوسفند قبل از گاو الگوی چَرای کارآمدتری ایجاد می‌کند.

حوضچه‌های آب اشتراکی باید کف‌سازی و هفته‌ای حداقل دو بار شست‌وشو شوند.

در مزرعه‌های بزرگ، چَرای چرخشی بهترین روش افزایش تولید علوفه است.

سخن پایانی

بهار فصلی است که در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند بیشترین بازده اقتصادی را برای دامدار ایجاد کند.
 تلفیق تغذیهٔ هدفمند، کنترل بیماری‌ها، مدیریت دقیق مرتع و توجه به نیازهای خاص هر گونه (گاو و گوسفند) می‌تواند عملکرد گله را در کل سال تحت تأثیر مثبت قرار دهد.
 اجرای توصیه‌های این یادداشت به صورت ساده برای دامدار در سطح مزرعه کاملاً عملی است و بدون نیاز به هزینه‌های سنگین، سودآوری دامداری را افزایش می‌دهد.

«البته به یاد داشته باشیم استفاده از دیدگاه متخصصان و کارشناسان در همه سطوح دامپروری و دامپزشکی که در تعطیلات اوایل سال قابل دسترس باشند پیش نیاز به کارگیری و کاربست این موارد کلی که با بیان ساده و نه پیچیده ارائه شد؛ بوده  و بر دستاورد ، ارزش افزوده وکاهش تلفات احتمالی  تأکید بیشتری داشته و خواهد داشت.»/۹۰۲ 

علیرضا کیهان‌پور