وقتی بوی مرکب کمرنگ می‌شود؛ مرثیه‌ای برای مرگ تدریجی صنعت چاپ و نشر

فاخته- اگر چاپخانه‌ها خاموش شوند، تنها صدای دستگاه‌ها نیست که از حرکت می‌ایستد؛ بخشی از جریان دانش، فرهنگ و اقتصاد نیز به خاموشی می‌گراید.
هشدار رئیس اتحادیه چاپخانه‌داران تهران درباره افزایش نجومی هزینه‌های تولید، تنها یک خبر صنفی نیست؛ زنگ خطری برای یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین صنایع فرهنگی و تولیدی کشور است. هنگامی که بیش از ۷۵ درصد مواد اولیه صنعت چاپ وارداتی باشد، هر نوسان در هزینه‌های تأمین، مستقیماً قیمت تمام‌شده کتاب، دفتر، روزنامه، بسته‌بندی و صدها محصول دیگر را افزایش می‌دهد.

نخستین قربانی این افزایش هزینه‌ها، کتاب است. ناشر با هزینه‌های سنگین  هزینه های جاری، تعرفه های افزایشی و تصاعدی  برق مصرفی ،کاغذ، مرکب، زینک، چسب، مقوا و چاپ روبه‌رو می‌شود و ناچار تیراژ را کاهش می‌دهد یا انتشار کتاب را به تعویق می‌اندازد. 
کتابی که زمانی در چند هزار نسخه منتشر می‌شد، اکنون گاه با چند صد نسخه راهی بازار می‌شود. این کاهش تیراژ، قیمت هر نسخه را نیز بالاتر می‌برد و دسترسی مخاطب را دشوارتر می‌کند.
اما آسیب تنها متوجه ناشران نیست. چاپخانه‌ها نیز با کاهش سفارش، افزایش هزینه نگهداری ماشین‌آلات، کمبود نقدینگی و فرسودگی تجهیزات دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
 بسیاری از واحدهای کوچک یا تعطیل شده‌اند یا با ظرفیتی بسیار کمتر از توان واقعی خود فعالیت می‌کنند. این روند به معنای کاهش فرصت‌های شغلی برای چاپگران، صحافان، لیتوگرافان، طراحان گرافیک و ده‌ها حرفه وابسته است.

صنعت چاپ، ستون پنهان بسیاری از صنایع دیگر نیز هست. از 《صنایع غذایی و دارویی گرفته تا لوازم آرایشی، قطعات صنعتی و محصولات صادراتی》، همگی به بسته‌بندی و چاپ باکیفیت نیاز دارند. هر افزایش هزینه در این بخش، به زنجیره تولید منتقل می‌شود و در نهایت مصرف‌کننده بهای آن را می‌پردازد.

از سوی دیگر، گسترش رسانه‌های دیجیتال نیز معادلات را تغییر داده است. کتاب الکترونیکی، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های برخط بخشی از بازار چاپ را در اختیار گرفته‌اند. با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد که فناوری دیجیتال، جایگزین کامل چاپ نشده است؛ بلکه این دو در کنار هم به حیات خود ادامه داده‌اند. 
بنابراین، آنچه امروز صنعت چاپ را تهدید می‌کند، بیش از آنکه فناوری باشد، فشار فزاینده هزینه‌های تولید و کاهش توان سرمایه‌گذاری است.
صنعت چاپ به سرمایه‌گذاری مستمر نیاز دارد. ماشین‌آلات چاپ عمر مشخصی دارند و بدون نوسازی، کیفیت و سرعت تولید کاهش می‌یابد. وقتی هزینه واردات تجهیزات و مواد اولیه افزایش می‌یابد، نوسازی نیز به تعویق می‌افتد و فاصله فناوری بیشتر می‌شود. 
نتیجه، کاهش رقابت‌پذیری و از دست رفتن فرصت‌های بازار است.
فراموش نکنیم که چاپ فقط یک صنعت نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی هر جامعه است.
 تمدن‌ها با کتاب‌ها، روزنامه‌ها، اسناد و آثار چاپی خود شناخته می‌شوند. هر چاپخانه‌ای که خاموش می‌شود، در واقع چراغ یکی از کارگاه‌های تولید فرهنگ نیز کم‌نورتر می‌شود.

سخن پایانی
نجات صنعت چاپ، تنها حمایت از چاپخانه‌ها نیست؛ حمایت از کتاب، آموزش، فرهنگ، تولید، صادرات و اشتغال است. اگر روند افزایش هزینه‌ها و کاهش توان تولید ادامه یابد ، «مرگ تدریجی چاپ و نشر» دیگر یک استعاره نخواهد بود، بلکه به واقعیتی اقتصادی و فرهنگی تبدیل می‌شود.
شاید امروز بیش از هر زمان دیگری باید به یاد داشته باشیم که پیش از آنکه صدای دستگاه‌های چاپ خاموش شود، صدای فرهنگ به گوش می‌رسد؛ فرهنگی که برای ماندگار شدن، هنوز به بوی مرکب ، عطر و گرمای کاغذ نیاز دارد./1021

علیرضا کیهان‌پور

*ابوالحسنی، رئیس اتحادیه چاپخانه داران تهران: رشد قیمت مواد اولیه، هزینه نهایی محصولات چاپی را بالا برده است.

بیش از ۷۵ درصد مواد مصرفی صنعت چاپ وارداتی است و وابستگی به واردات، همزمان با افزایش هزینه‌های تأمین، فشار بیشتری بر فعالان این حوزه وارد کرده است.