آب؛ طلای آبی قرن بیست‌ و یکم؛ بخش نخست

نبردی خاموش که سرنوشت امنیت غذایی جهان را رقم می‌زند

فاخته- کره زمین را «سیاره آبی» می‌نامند، اما نزدیک به ۹۷ درصد آب‌های آن شور است و تنها حدود سه درصد آب شیرین محسوب می‌شود. از همین مقدار نیز بخش عمده‌ای در یخچال‌های طبیعی یا سفره‌های عمیق زیرزمینی قرار دارد و تنها بخش اندکی برای استفاده مستقیم انسان در دسترس است. این واقعیت نشان می‌دهد که برخلاف تصور عمومی، آب شیرین منبعی محدود و ارزشمند است.

از سوی دیگر، جمعیت جهان همچنان در حال افزایش است و سازمان‌های بین‌المللی پیش‌بینی می‌کنند که تا میانه قرن حاضر، میلیاردها نفر دیگر به جمع مصرف‌کنندگان غذا افزوده شوند. این رشد، فشار بیشتری بر منابع آب وارد خواهد کرد؛ زیرا تولید هر کیلوگرم گندم، برنج، گوشت، میوه یا آبزیان به آب نیاز دارد. بنابراین، امنیت غذایی و امنیت آبی دو مفهوم جدایی‌ناپذیر هستند.

کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب شیرین در جهان است. در بسیاری از کشورها، بیش از دو سوم منابع آب تجدیدپذیر در این بخش مصرف می‌شود. اگر این آب با روش‌های سنتی و کم‌بازده مصرف شود، نه‌تنها تولید افزایش نمی‌یابد، بلکه منابع طبیعی نیز به‌تدریج تخریب خواهند شد. به همین دلیل، افزایش بهره‌وری آب به یکی از مهم‌ترین اهداف توسعه پایدار تبدیل شده است.

در کنار رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی نیز شرایط را دشوارتر کرده است. افزایش دمای زمین، کاهش بارش در برخی مناطق، وقوع خشکسالی‌های طولانی، سیلاب‌های ناگهانی و ذوب یخچال‌های طبیعی، الگوهای تأمین آب را دگرگون کرده‌اند. بسیاری از رودخانه‌ها و تالاب‌ها با کاهش آورد آب روبه‌رو شده‌اند و کشاورزان ناچارند با منابع محدودتر، غذای بیشتری تولید کنند.

اما این بحران، تنها یک تهدید نیست؛ بلکه فرصتی برای تحول نیز به شمار می‌رود. پیشرفت فناوری نشان داده است که می‌توان با مدیریت علمی، از هر قطره آب بیشترین بهره را برد. سامانه‌های آبیاری قطره‌ای و هوشمند، سنجش رطوبت خاک، تصاویر ماهواره‌ای، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و پیش‌بینی‌های دقیق هواشناسی، همگی به کشاورزان کمک می‌کنند تا مصرف آب را کاهش داده و در عین حال، عملکرد مزارع را افزایش دهند.

در بخش آبزی‌پروری نیز تحول بزرگی در حال شکل‌گیری است. سامانه‌های مداربسته پرورش آبزیان، فناوری بیوفلاک، تصفیه و بازچرخانی آب و مدیریت هوشمند کیفیت آب، امکان تولید بیشتر با مصرف کمتر را فراهم کرده‌اند. این فناوری‌ها نه‌تنها هزینه تولید را کاهش می‌دهند، بلکه آثار زیست‌محیطی را نیز محدود می‌کنند و به پایداری تولید کمک می‌رسانند.

امروز آب دیگر کالایی ارزان و بی‌پایان نیست؛ سرمایه‌ای استراتژیک است که باید با دقت، دانش و آینده‌نگری مدیریت شود. کشورهایی که از هم‌اکنون برای حفاظت از منابع آب، اصلاح الگوی مصرف، توسعه فناوری و آموزش بهره‌برداران برنامه‌ریزی می‌کنند، در آینده از امنیت غذایی و اقتصادی بیشتری برخوردار خواهند بود.

ادامه این مسیر نشان می‌دهد که آینده جهان نه در اختیار کشورهایی است که آب بیشتری دارند، بلکه در اختیار کشورهایی خواهد بود که آب را هوشمندانه‌تر مدیریت می‌کنند./1011

 علیرضا کیهان‌پور