فاجعه‌ای بزرگ‌تر از خشکسالی؛ چرا یک‌سوم غذای جهان پیش از رسیدن به سفره نابود می‌شود؟

فاخته- دیباچه: «جهان برای سیر کردن جمعیت آینده، الزاماً به تولید غذای بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه پیش از هر چیز باید غذایی را که امروز تولید می‌کند، از هدر رفتن نجات دهد. شاید بزرگ‌ترین مزرعه کشاورزی جهان، مزرعه‌ای باشد که هنوز کشت نشده است؛ مزرعه‌ای به نام "کاهش ضایعات". اگر بشر تنها بتواند بخشی از اتلاف غذا را مهار کند، بدون یک هکتار افزایش زمین کشاورزی و بدون یک قطره آب بیشتر، غذای میلیون‌ها انسان تأمین خواهد شد.»

ضایعات کشاورزی، دام، طیور و آبزیان؛ فاجعه خاموشی که هر سال غذای میلیاردها نفر را پیش از رسیدن به سفره نابود می‌کند...

هر سال میلیاردها تن محصول کشاورزی، فرآورده‌های دامی، گوشت، شیر، تخم‌مرغ و آبزیان در جهان تولید می‌شود، اما بخش قابل توجهی از این ثروت هرگز به سفره مردم نمی‌رسد. بخشی در مزرعه، بخشی در دامداری، بخشی در مرغداری، بخشی در مزارع پرورش ماهی و میگو و بخش دیگری در مراحل حمل‌ونقل، فرآوری، انبارداری و مصرف از بین می‌رود.

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، حدود ۱.۳ میلیارد تن مواد غذایی، معادل نزدیک به یک‌سوم غذای تولیدشده برای مصرف انسان، هر سال در جهان از بین می‌رود یا هدر می‌رود. ارزش اقتصادی این ضایعات بیش از یک تریلیون دلار برآورد می‌شود؛ در حالی که صدها میلیون نفر همچنان با ناامنی غذایی روبه‌رو هستند.

ضایعات محصولات زراعی
تولید جهانی غلات از ۲.۹ میلیارد تن در سال فراتر رفته است. اگر تنها ۱۰ درصد این مقدار در مراحل برداشت، حمل‌ونقل و نگهداری از بین برود، حدود ۲۹۰ میلیون تن غله تلف می‌شود ؛ میزان تولیدی که می‌تواند غذای صدها میلیون نفر را تأمین کند.
در میوه و سبزی نیز شرایط نگران‌کننده است. در بسیاری از کشورها ۳۰ تا ۵۰ درصد محصول به دلیل برداشت غیراصولی، بسته‌بندی نامناسب، نبود زنجیره سرد و مشکلات بازار از بین می‌رود.

ضایعات در دامداری
تولید جهانی شیر به حدود ۹۵۰ تا ۹۸۰ میلیون تن در سال رسیده است. بخشی از این تولید به دلیل بیماری دام، ضعف سیستم جمع‌آوری، نبود تجهیزات سرمایشی و فساد میکروبی از چرخه مصرف خارج می‌شود.

در تولید گوشت نیز تلفات دام، بیماری‌ها، ضایعات کشتارگاهی و نگهداری نامناسب، خسارت اقتصادی هنگفتی ایجاد می‌کند. برای تولید هر کیلوگرم گوشت، هزاران لیتر آب، مقدار زیادی خوراک دام و انرژی مصرف می‌شود؛ بنابراین هر کیلوگرم گوشتی که از بین می‌رود، در واقع اتلاف منابع ارزشمند طبیعی است.

ضایعات در صنعت طیور
تولید جهانی گوشت مرغ از ۱۴۰ میلیون تن و تولید تخم‌مرغ از ۱۰۰ میلیون تن در سال فراتر رفته است.
اگر فقط ۵ درصد گوشت مرغ تولیدشده در جهان به دلیل تلفات، بیماری، حمل‌ونقل نامناسب یا فساد از بین برود، سالانه حدود ۷ میلیون تن گوشت مرغ هدر می‌رود؛ رقمی با ارزش اقتصادی ده‌ها میلیارد دلار.

همچنین میلیون‌ها تن تخم‌مرغ در اثر شکستگی، نگهداری نامناسب و اختلال در زنجیره توزیع از بین می‌رود.

ضایعات در صید، صیادی و آبزی‌پروری 
تولید جهانی آبزیان (صید و آبزی‌پروری) اکنون از ۱۸۵ میلیون تن در سال فراتر رفته است.
در بسیاری از کشورها ۲۰ تا ۳۵ درصد آبزیان پیش از رسیدن به مصرف‌کننده به دلایل مختلف از بین می‌روند؛ از جمله:
بیماری‌ها
کمبود اکسیژن
افت کیفیت آب
تلفات در مزارع پرورش
حمل‌ونقل غیراستاندارد
نبود یخ و زنجیره سرد
فساد پس از صید
اگر تنها ۲۰ درصد از تولید جهانی آبزیان دچار ضایعات شود، سالانه نزدیک به ۳۷ میلیون تن آبزی از بین می‌رود.

نمونه‌های واقعی ضایعات
دور ریخته شدن کامیون‌های حامل گوجه‌فرنگی به دلیل نبود بازار.
فساد هزاران لیتر شیر در اثر قطع برق و خرابی تجهیزات سرمایشی.
شکستن میلیون‌ها عدد تخم‌مرغ هنگام حمل‌ونقل.
تلفات ماهیان پرورشی بر اثر کاهش اکسیژن یا بیماری.
فساد میگو و ماهی به علت قطع زنجیره سرد.
حذف میوه‌های سالم فقط به دلیل ظاهر نامناسب.
ضایعات یعنی هدررفت منابع طبیعی
برای تولید هر کیلوگرم غذا، منابع ارزشمند فراوانی مصرف می‌شود:
«هر کیلوگرم گندم: حدود ۱۵۰۰ لیتر آب
هر کیلوگرم برنج: حدود ۲۵۰۰ لیتر آب
هر کیلوگرم گوشت گاو: حدود ۱۵ هزار لیتر آب
هر لیتر شیر: حدود ۱۰۰۰ لیتر آب در کل زنجیره تولید.»

بنابراین، ضایعات غذایی تنها اتلاف غذا نیست؛ بلکه اتلاف آب، خاک، انرژی، کود، سوخت، نیروی انسانی و سرمایه نیز هست.

راهکارهای کاهش ضایعات

توسعه مکانیزاسیون برداشت
گسترش سردخانه‌ها و زنجیره سرد
بسته‌بندی‌های نوین
فرآوری محصولات مازاد
مدیریت هوشمند زنجیره تأمین
استفاده از هوش مصنوعی در پیش‌بینی بازار
بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند نانوحباب در آبزی‌پروری برای کاهش تلفات
آموزش تولیدکنندگان
بهبود حمل‌ونقل و انبارداری

سخن پایانی
«کاهش ضایعات، تولید پنهان غذاست؛ تولیدی که نه به زمین بیشتری نیاز دارد، نه به آب بیشتر و نه به کود بیشتر، بلکه تنها به مدیریت بهتر نیازمند است.»
امروز بزرگ‌ترین فرصت پیش روی جهان، افزایش تولید نیست؛ نجات تولید است. هر تن محصولی که از ضایعات نجات پیدا کند، معادل تولید همان مقدار محصول، بدون مصرف آب بیشتر، بدون تخریب جنگل‌ها و بدون فشار مضاعف بر منابع طبیعی است. اگر جهان بتواند تنها بخشی از ضایعات کشاورزی، دام، طیور و آبزیان را مهار کند، گامی بزرگ در مسیر امنیت غذایی، حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار برداشته خواهد شد./1020

 علیرضا کیهان‌پور 

منبع:
United Nations Environment Programme (UNEP). Food Waste Index Report 2024: Think Eat Save, Tracking Progress to Halve Global Food Waste. Nairobi: UNEP, 2024.