مردی که با اردک‌ها سخن می‌گفت...

روایت شگفت‌انگیز زندگی "کنراد لورنتس"؛ دانشمندی که اعتماد پرندگان را به دست آورد

فاخته- رهگذری که این صحنه را می‌دید، شاید تصور می‌کرد با جادوگری روبه‌رو شده است؛ اما آن مرد، "کنراد لورنتس جانورشناس اتریشی (۱۹۰۳/ ۱۹۷۳ و برنده جایزه نوبل) و یکی از بنیان‌گذاران علم رفتارشناسی" بود؛ دانشمندی که ثابت کرد برای شناخت حیوانات باید پیش از هر چیز، اعتماد آن‌ها را به دست آورد.
لورنتس در سال ۱۹۰۳ در وین به دنیا آمد. از همان کودکی، حیوانات هم‌بازی‌های واقعی او بودند. باغ بزرگ خانه پدری به آزمایشگاهی زنده تبدیل شده بود؛ جایی که او ساعت‌ها به تماشای اردک‌ها، غازها، سگ‌ها، ماهی‌ها و سمندرها می‌نشست و کوچک‌ترین رفتار آن‌ها را یادداشت می‌کرد. خودش بعدها نوشت که علاقه‌اش به غازها از زمانی آغاز شد که داستان «نیلز هولگرسون» برایش خوانده شد و آرزو کرد روزی بتواند مانند آن پسر، همراه غازهای وحشی سفر کند.
سال‌ها بعد، این آرزوی کودکانه به پژوهشی علمی تبدیل شد.
او تصمیم گرفت رفتار پرندگان را نه در قفس، بلکه در محیطی طبیعی مطالعه کند. تخم‌های غاز را در دستگاه جوجه‌کشی قرار داد و هنگام خروج جوجه‌ها از تخم، کاری عجیب انجام داد؛ خودش نخستین موجود متحرکی بود که آن‌ها می‌دیدند.
نتیجه، جهان علم را شگفت‌زده کرد.
جوجه‌ها او را مادر خود پنداشتند و هر جا می‌رفت، پشت سرش حرکت می‌کردند. اگر می‌دوید، می‌دویدند؛ اگر می‌ایستاد، می‌ایستادند؛ اگر وارد آب می‌شد، بی‌درنگ وارد آب می‌شدند.
لورنتس این رفتار را «نقش‌پذیری» یا "Imprinting" نامید؛ پدیده‌ای که نشان می‌دهد برخی پرندگان تنها در دوره‌ای کوتاه پس از تولد، نخستین موجود متحرک را به‌عنوان والد خود می‌شناسند. این کشف بعدها یکی از مهم‌ترین پایه‌های علم رفتارشناسی شد.
اما شهرت لورنتس فقط به این آزمایش محدود نبود.

او ساعت‌ها کنار برکه‌ها می‌نشست، صداهای غازها و اردک‌ها را تقلید می‌کرد و به واکنش آن‌ها گوش می‌داد. به‌تدریج، پرندگان حضور او را پذیرفتند و رفتارهایی را نشان دادند که پیش‌تر هیچ دانشمندی موفق به مشاهده آن‌ها نشده بود.
به همین دلیل، رسانه‌ها او را «پدر غازها» و «مردی که با اردک‌ها سخن می‌گفت» نامیدند.
لورنتس البته هرگز ادعا نکرد زبان حیوانات را ترجمه می‌کند. او معتقد بود حیوانات با رفتار، حالت بدن، حرکت بال‌ها، نگاه و صدا با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و اگر انسان با دقت مشاهده کند، می‌تواند بخش بزرگی از این پیام‌ها را درک کند.
این نگاه، انقلابی در زیست‌شناسی ایجاد کرد.
تا پیش از وی ، بسیاری از پژوهشگران تصور می‌کردند رفتار حیوانات عمدتاً حاصل یادگیری است؛ اما لورنتس نشان داد که بسیاری از رفتارهای پیچیده، ریشه‌ای ژنتیکی و غریزی دارند و طی میلیون‌ها سال تکامل شکل گرفته‌اند.
در سال ۱۹۷۳، کمیته نوبل به پاس پژوهش‌های وی  و دو دانشمند دیگر، کارل فون فریش و نیکولاس تینبرگن، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را به آن‌ها اعطا کرد. دلیل این انتخاب، کشف سازوکارهای رفتار فردی و اجتماعی جانوران عنوان شد.
تصاویر مشهور لورنتس که ده‌ها غاز پشت سرش راه می‌روند، هنوز هم از نمادهای تاریخ علم به شمار می‌آیند. این تصاویر فقط عکس‌هایی زیبا نیستند؛ آن‌ها نماد تغییری بزرگ در نگاه انسان به طبیعت‌اند.
لورنتس می‌گفت: «اگر می‌خواهید حیوانی را بشناسید، ابتدا باید یاد بگیرید چگونه به او احترام بگذارید.»

امروزه یافته‌های او در «حفاظت از گونه‌های در معرض خطر، تکثیر پرندگان، دامپزشکی، رفاه حیوانات، باغ‌وحش‌ها، آموزش سگ‌ها و حتی روان‌شناسی رشد انسان» الهام‌بخش پژوهش‌های فراوانی هستند.
البته زندگی علمی او خالی از بحث و انتقاد هم نبود. برخی دیدگاه‌ها و مواضع سیاسی او، به‌ویژه در دوره جنگ جهانی دوم، بعدها مورد نقد جدی تاریخ‌نگاران قرار گرفت؛ موضوعی که امروزه در بررسی زندگی او نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال، نقش او در پایه‌گذاری رفتارشناسی نوین همچنان از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ زیست‌شناسی به شمار می‌رود.
شاید بزرگ‌ترین میراث "کنراد لورنتس" این باشد که به دانشمندان آموخت طبیعت را نمی‌توان فقط از پشت شیشه آزمایشگاه شناخت. گاهی باید ساعت‌ها کنار یک برکه نشست، صدای بال زدن غازها را شنید و با صبر، دنیای خاموش جانوران را کشف کرد.
کنراد لورنتس نشان داد که شناخت واقعی، از احترام آغاز می‌شود؛ احترامی که مرز میان انسان و سایر موجودات زنده را به پلی برای فهم متقابل تبدیل می‌کند./1024