برترین تولیدکنندگان آبزیان جهان در گزارش ۲۰۲۴ فائو

تحلیل علمی روندهای ساختاری، ژئو‌اقتصادی و امنیت غذایی جهانی

فاخته- گزارش سال ۲۰۲۴ سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، SOFIA 2024، منتشرشده توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، نقطه عطفی در تاریخ تولیدات آبزیان جهان را ثبت کرده است. برای نخستین بار در تاریخ معاصر، تولید آبزی‌پروری از صید طبیعی پیشی گرفت و به ستون اصلی تأمین پروتئین آبزی در جهان تبدیل شد. 
این تحول، صرفاً یک جابه‌جایی آماری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر عمیق در ساختار امنیت غذایی، فناوری تولید، اقتصاد دریا و سیاست‌های توسعه‌ای کشورهاست.
بر اساس این گزارش، تولید جهانی آبزیان (شامل صید و آبزی‌پروری) در سال ۲۰۲۲ به بیش از ۲۲۰ میلیون تن رسید که از این میزان، حدود ۱۳۱ میلیون تن مربوط به آبزی‌پروری بود. 
این رشد، در بستری از فشار بر ذخایر طبیعی، تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضای جهانی برای پروتئین سالم و توسعه فناوری‌های تکثیر و پرورش رخ داده است.

تمرکز جغرافیایی تولید؛ آسیا در صدر

تحلیل داده‌های گزارش نشان می‌دهد که تولید آبزیان جهان به‌شدت در چند کشور متمرکز است و بیش از ۸۵ درصد تولید آبزی‌پروری جهان تنها در ده کشور انجام می‌شود. در رأس این فهرست، نام چین با فاصله‌ای معنادار از سایر کشورها قرار دارد. این کشور به‌تنهایی بیش از یک‌سوم کل تولید جهانی آبزی‌پروری را در اختیار دارد؛ نتیجه چهار دهه سرمایه‌گذاری پیوسته در زیرساخت، اصلاح نژاد، مدیریت مزارع، توسعه خوراک صنعتی و پیوند تنگاتنگ تولید با بازارهای صادراتی.

پس از چین، کشورهایی نظیر هند، اندونزی، ویتنام و بنگلادش قرار دارند که هر یک با مدل‌های متفاوتی از توسعه آبزی‌پروری، سهم قابل توجهی از بازار جهانی را در اختیار گرفته‌اند.
این تمرکز جغرافیایی، بیانگر یک واقعیت ساختاری است: آبزی‌پروری مدرن نیازمند اقلیم مناسب، منابع آبی قابل مدیریت، نیروی کار ارزان یا آموزش‌پذیر، فناوری تکثیر و شبکه بازاریابی جهانی است؛ شرایطی که در بسیاری از کشورهای آسیایی به‌صورت هم‌زمان فراهم شده است.

گذار تاریخی از صید به پرورش

یکی از مهم‌ترین پیام‌های گزارش SOFIA 2024، عبور تاریخی تولید آبزی‌پروری از صید طبیعی است. 
صید دریایی طی دهه‌های اخیر با محدودیت ذخایر، فشارهای زیست‌محیطی و مقررات سختگیرانه بین‌المللی مواجه بوده است. 
در مقابل، آبزی‌پروری با تکیه بر مدیریت مصنوعی چرخه زیستی، کنترل خوراک، بهبود ژنتیک و استفاده از سیستم‌های متراکم، توانسته پاسخگوی رشد تقاضای جهانی باشد.
این تحول، مشابه انقلاب سبز در کشاورزی است؛ اما در محیط‌های آبی. به بیان دیگر، آبزی‌پروری به «کشاورزی آب» تبدیل شده و همان نقشی را ایفا می‌کند که زراعت صنعتی در قرن بیستم برای غلات ایفا کرد.

الگوهای ملی موفق؛ مقایسه ساختاری

مدل چینی مبتنی بر مقیاس وسیع، تنوع گونه‌ای و یکپارچگی زنجیره ارزش است. هند بر توسعه میگوی پرورشی و ماهیان آب شیرین تمرکز کرده و صادرات‌محور عمل می‌کند.
 اندونزی و ویتنام با بهره‌گیری از سواحل طولانی و اکوسیستم‌های دلتا، ترکیبی از پرورش دریایی و آب‌های داخلی را توسعه داده‌اند. بنگلادش با سیستم‌های خرد روستایی، آبزی‌پروری را به ابزار کاهش فقر تبدیل کرده است.
در خارج از آسیا، کشورهایی مانند نروژ با تمرکز بر فناوری‌های پیشرفته پرورش ماهی سالمون در قفس‌های دریایی، الگوی سرمایه‌بر و دانش‌بنیان را دنبال می‌کنند. همچنین مصر به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده آفریقا، نشان داده که آبزی‌پروری می‌تواند به رکن امنیت غذایی در کشورهای در حال توسعه تبدیل شود.

ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی

بازار جهانی آبزیان اکنون یکی از بزرگ‌ترین بازارهای تجارت غذایی در جهان است. صادرات میگو، سالمون، تیلاپیا و گونه‌های دریایی میلیاردها دلار گردش مالی ایجاد می‌کند. 
کشورهایی که در این حوزه پیشتازند، نه‌تنها تأمین‌کننده غذا، بلکه بازیگران ژئو‌اقتصادی در معادلات تجارت جهانی هستند.
تمرکز تولید در آسیا همچنین پیامدهای ژئوپلیتیکی دارد.
 وابستگی بسیاری از کشورها به واردات آبزیان از چین، هند یا ویتنام، نوعی وابستگی غذایی ایجاد کرده که در شرایط بحران‌های جهانی می‌تواند حساسیت‌زا باشد.
چالش‌های پیش‌رو

با وجود رشد چشمگیر، آبزی‌پروری با چالش‌هایی جدی مواجه است:

فشار بر منابع آب شیرین
وابستگی به خوراک ماهی و آرد ماهی
بیماری‌های واگیردار در سیستم‌های متراکم
نگرانی‌های زیست‌محیطی و آلودگی ساحلی
اثرات تغییر اقلیم بر دمای آب و شوری
گزارش فائو تأکید می‌کند که توسعه آینده باید مبتنی بر «پایداری اکولوژیک» باشد؛ در غیر این صورت، رشد کمی می‌تواند به بحران‌های زیست‌محیطی جدید منجر شود.

امنیت غذایی و آینده جهان

در جهانی که جمعیت آن تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۱۰ میلیارد نفر خواهد رسید، نقش آبزیان در تأمین پروتئین سالم و کم‌کربن افزایش خواهد یافت.
 آبزیان نسبت به دام‌های خشکی‌زی، ضریب تبدیل غذایی پایین‌تری دارند و انتشار گازهای گلخانه‌ای آن‌ها کمتر است. بنابراین، توسعه هوشمندانه آبزی‌پروری می‌تواند بخشی از راه‌حل بحران اقلیم نیز باشد.

نگاه راهبردی

گزارش "۲۰۲۴ فائو" نشان می‌دهد که جهان وارد عصر «حاکمیت آبزی‌پروری» شده است. 
چین رهبر بی‌رقیب این عرصه است، اما کشورهای دیگر نیز با مدل‌های بومی توانسته‌اند سهم قابل توجهی از بازار جهانی را به دست آورند. 
تمرکز تولید در آسیا، گذار تاریخی از صید به پرورش، و پیوند تنگاتنگ تولید با تجارت جهانی، سه ویژگی اصلی نظم جدید آبزیان جهان هستند.
برای کشورهایی که به دنبال توسعه پایدار، امنیت غذایی و ارزآوری هستند، مطالعه دقیق تجربه این کشورها و درک منطق تحول ساختاری آبزی‌پروری، ضرورتی راهبردی است؛ زیرا آینده پروتئین جهان بیش از هر زمان دیگری به "دریا و مزرعه‌های آبی" گره خورده است. /۸۸۸

علیرضا کیهان‌پور