میراث کشاورزی؛ ستون پنهان امنیت غذایی و توسعه پایدار در کشورهای مستعد؛ بخش دوم و پایانی

بازخوانی راهبردی ظرفیت‌های ملی در چارچوبِ "GIAHS" سازمانِ فائو(FAO)

فاخته- در قرنی که هم‌زمان با بحران آب، تغییر اقلیم، فرسایش خاک، مهاجرت روستایی، نابرابری درآمدی و وابستگی غذایی روبه‌روست، یک پرسش بنیادین پیش‌روی سیاست‌گذاران قرار دارد :
آیا توسعه کشاورزی فقط در صنعتی‌سازی خلاصه می‌شود؟
یا آینده پایدار، در بازشناسی و تقویت نظام‌های بومی نهفته است؟
در پاسخ به همین پرسش، برنامه «سیستم‌های میراث کشاورزی مهم جهانی» (GIAHS) توسط Food and Agriculture Organization of the United Nations طراحی شده است ؛ ابتکاری که نشان می‌دهد برخی نظام‌های کشاورزی سنتی، پیشرفته‌تر از آن چیزی‌اند که تصور می‌کنیم.

 فلسفه وجودی "GIAHS"

 به دنبال ثبت «زمین کشاورزی قدیمی» نیست؛
بلکه شناسایی «سیستم‌های زنده تولید غذا» است که پنج ویژگی کلیدی دارند :
تنوع زیستی غنی
دانش بومی انتقال‌یافته نسل‌ به‌ نسل
نظام اجتماعی مشارکتی
مدیریت پایدار منابع طبیعی
تاب‌آوری اثبات‌شده در برابر بحران‌ها
تفاوت آن با فهرست‌های میراث فرهنگی در همین «زنده بودن» است؛ تولید ادامه دارد، مردم در آن زندگی می‌کنند و اقتصاد محلی جریان دارد.

چرا جهان به این مدل بازگشته است؟

بحران خاک
طبق برآوردهای جهانی ، بخش قابل توجهی از خاک‌های کشاورزی دنیا در معرض تخریب است. در مقابل، بسیاری از نظام‌های سنتی هزاران سال بدون افت جدی حاصلخیزی پایدار مانده‌اند.

 بحران آب
سیستم‌های سنتی آبیاری — از جمله قنات‌ها در ایران — نمونه‌ای از مهندسی اجتماعی و هیدرولوژیک کم‌هزینه و پایدار هستند.
 آسیب‌پذیری کشاورزی صنعتی
وابستگی شدید به نهاده‌های وارداتی، انرژی فسیلی و زنجیره‌های جهانی، کشاورزی صنعتی را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر کرده است.

مهاجرت و فقر روستایی
وقتی کشاورزی محلی ارزش اقتصادی نداشته باشد، مهاجرت شدت می‌گیرد. اما نظام‌های میراثی با ایجاد هویت و برند منطقه‌ای ، انگیزه ماندگاری را تقویت می‌کنند.

ایران؛ یکی از مستعدترین کشورها

ایران با تنوع اقلیمی کم‌نظیر، سابقه تاریخی کشاورزی و ساختارهای اجتماعی ریشه‌دار، ظرفیت بالایی برای توسعه پروژه های "GIAHS" دارد.

 نظام قنات
ترکیبی از مهندسی آب، مدیریت اجتماعی و عدالت توزیعی.

 کشاورزی پلکانی غرب و شمال
کاهش فرسایش، افزایش بهره‌وری، حفظ تنوع زیستی.

 نخلستان‌های سنتی جنوب
سیستم چندلایه‌ای که همزمان خرما، علوفه و محصولات دیگر تولید می‌کند.

کشت زعفران در شرق
الگوی کم‌آب‌بر با ارزش افزوده بالا.

دامداری کوچرو

مدل چرای متحرک( دامپروری عشایر و ایلات) که قرن‌ها تعادل مرتع را حفظ کرده است.

 آثار اقتصادی ثبت در GIAHS

تجربه کشورهایی که تحت برنامه Food and Agriculture Organization of the United Nations پرونده موفق داشته‌اند نشان می‌دهد :
افزایش قیمت محصولات محلی
رشد گردشگری کشاورزی
توسعه صنایع تبدیلی
جذب سرمایه برای زیرساخت
تقویت نقش زنان و جوانان در اقتصاد روستا
ثبت جهانی ، ابزار توسعه است نه صرفاً عنوان افتخاری.

بیشتر بخوانید:

میراث کشاورزی ؛ گذشته‌ای زنده برای آینده‌ای پایدار از دیدگاه سازمان "FAO"؛ بخش نخست
 
پیوند با امنیت غذایی ایران

امنیت غذایی پایدار فقط به افزایش تولید وابسته نیست؛ بلکه به پایداری، دسترسی و تاب‌آوری بستگی دارد.

سیستم‌های میراث کشاورزی:

تنوع ژنتیکی را حفظ می‌کنند
وابستگی به واردات نهاده را کاهش می‌دهند
ساختار تولید محلی را تقویت می‌کنند
در بحران‌های اقتصادی ضربه‌گیر هستند
در شرایط تحریم یا نوسانات بازار جهانی، این نظام‌ها مزیت استراتژیک‌اند.

چالش‌های ملی

ضعف مستندسازی علمی
نبود کارگروه ملی منسجم
نگاه پروژه‌ای کوتاه‌مدت
کم‌توجهی به برندینگ بین‌المللی
مهاجرت نیروی جوان
 
پیشنهاد سیاستی

 تشکیل ستاد ملی "GIAHS"
انتخاب پنج منطقه پایلوت
 تأمین بودجه مستندسازی
 پیوند با گردشگری پایدار
ایجاد مشوق‌های اقتصادی هدفمند
نهضت نوشتاری و رسانه‌ای 

جان سخن راهبردی

میراث کشاورزی گذشته نیست؛
یک فناوری اجتماعی-زیست‌محیطی آزموده‌شده است.
در جهانی که مدل‌های پرمصرف انرژی زیر فشار اقلیم قرار گرفته‌اند،
دانش بومی می‌تواند مزیت رقابتی ایران باشد.

اگر نگاه توسعه‌ای ما از «تولید بیشتر» به «تولید پایدارتر» تغییر کند،

برنامه "GIAHS" می‌تواند به ابزار :

تقویت دیپلماسی غذایی
افزایش صادرات محصولات بومی
توسعه روستا
و باز تعریف "امنیت غذایی ، تغذیه ای و روانی جامعه" تبدیل شود./ ۸۸۷

علیرضا کیهان‌پور