«صادرات دام زنده و امنیت غذایی ملی ؛ تحلیل تعادل جزئی بازار گوشت ایران در پرتو تجارت با قطر»

فاخته- تصمیم ایران مبنی بر صادرات دام سبک زنده به قطر در شرایطی اتخاذ شده است که بازار داخلی گوشت قرمز با نوسانات قیمتی و کاهش قدرت خرید مواجه است. این یادداشت با بهره‌گیری از چارچوب نظری امنیت غذایی سازمان "FAO" ، مدل تعادل جزئی عرضه و تقاضا، و نظریه بازار دوگانه در اقتصاد کشاورزی، پیامدهای این سیاست را بر پایداری تولید، قیمت داخلی، و رفاه مصرف‌کننده تحلیل می‌کند.
 نتایج نشان می‌دهد صادرات کنترل‌شده و مبتنی بر داده می‌تواند به پایداری تولید دام سبک کمک کند، مشروط بر آنکه خروج دام مولد ممنوع، سهمیه صادرات شناور و ذخایر استراتژیک تقویت شود. در غیر این صورت، ریسک تورم پروتئینی و تضعیف دسترسی دهک‌های پایین افزایش می‌یابد.

کلیدواژه‌ها : امنیت غذایی، دام سبک، صادرات دام زنده، تعادل جزئی، حکمرانی غذایی ، ایران، قطر

مقدمه
امنیت غذایی در اقتصادهای در حال توسعه همواره در تنش میان «صادرات برای ارزآوری» و «حفظ دسترسی داخلی» قرار دارد.
 صادرات دام زنده از ایران به قطر نمونه‌ای از این تنش ساختاری است. از یک سو، دامداران با افزایش هزینه نهاده‌ها و نوسان قیمت مواجه‌اند؛ از سوی دیگر، مصرف‌کنندگان داخلی کاهش قدرت خرید را تجربه می‌کنند.
پرسش اصلی پژوهش حاضر این است:
آیا صادرات دام زنده، در چارچوب تعادل جزئی بازار گوشت به پایداری تولید کمک می‌کند یا موجب اختلال در امنیت غذایی می‌شود؟
چارچوب نظری

نظریه امنیت غذایی (FAO)

بر اساس تعریف سازمان FAO، امنیت غذایی زمانی برقرار است که همه افراد در همه زمان‌ها به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی داشته باشند. چهار ستون اصلی عبارت‌اند از:
فراهمی
دسترسی
پایداری
بهره‌برداری زیستی
صادرات دام زنده مستقیماً ستون «فراهمی» و «پایداری» را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به صورت غیرمستقیم بر «دسترسی» اثرگذار است.

 مدل تعادل جزئی بازار گوشت
در مدل تعادل جزئی، بازار گوشت به‌صورت مستقل از سایر بازارها بررسی می‌شود.
فرض‌ها:
عرضه دام سبک در کوتاه‌مدت کم‌کشش است.
تقاضای داخلی نسبت به قیمت کشش متوسط دارد.
تقاضای صادراتی قطر نسبتاً بی‌کشش و پایدار است.
با ورود صادرات، منحنی تقاضای کل به سمت راست منتقل می‌شود و در صورت ثبات عرضه، قیمت تعادلی افزایش می‌یابد.

پیامدها:

افزایش قیمت دام زنده
افزایش قیمت لاشه
کاهش مصرف سرانه در دهک‌های پایین

 نظریه بازار دوگانه
در اقتصاد کشاورزی، بازار دوگانه زمانی شکل می‌گیرد که تولیدکننده میان بازار داخلی و خارجی انتخاب کند. اگر قیمت خارجی بالاتر باشد، انگیزه انتقال عرضه به بازار صادراتی افزایش می‌یابد.
در غیاب سیاست تنظیمی، این پدیده می‌تواند موجب کمبود نسبی در بازار داخلی شود.
ساختار دام سبک در ایران
دام سبک ایران عمدتاً در نظام‌های نیمه‌سنتی و عشایری تولید می‌شود. ویژگی‌ها:
وابستگی به مراتع طبیعی
حساسیت به خشکسالی
سهم بالای هزینه خوراک
چرخه تولید حدود ۶ تا ۸ ماه
حذف دام مولد در دوره‌های زیان اقتصادی، ظرفیت تولید سال‌های بعد را کاهش می‌دهد. بنابراین صادرات اگر موجب افزایش قیمت دام زنده شود، می‌تواند انگیزه نگهداری دام مولد را تقویت کند.
 تحلیل سناریویی

  سناریوی یک : صادرات محدود (کمتر از پنج درصدجمعیت پرواری)
اثر محدود بر قیمت داخلی
تقویت درآمد دامدار
ثبات نسبی بازار
سناریوی دوم : صادرات متوسط (۵–۱۵٪)
افزایش محسوس قیمت
کاهش مصرف دهک‌های پایین
افزایش انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید
سناریوی سوم : صادرات گسترده یا خروج دام مولد
کاهش عرضه آینده
جهش قیمتی پایدار
احتمال نیاز به واردات گوشت
نتایج مدل نشان می‌دهد کلید مدیریت ریسک، کنترل دام مولد و سهمیه شناور صادرات است.

 مقایسه تطبیقی
کشورهایی مانند:
استرالیا
نیوزیلند
با استفاده از سامانه‌های ردیابی دام، سهمیه‌بندی شناور، و پایش ماهانه بازار، توانسته‌اند میان صادرات و ثبات داخلی تعادل برقرار کنند.
در مقابل، کشورهایی که فاقد نظام آماری دقیق بوده‌اند، با شوک‌های تورمی داخلی مواجه شده‌اند.
 اثرات رفاهی
با استفاده از چارچوب مازاد مصرف‌کننده و تولیدکننده:
صادرات موجب افزایش مازاد تولیدکننده می‌شود.
مازاد مصرف‌کننده در صورت افزایش قیمت کاهش می‌یابد.
سیاست بهینه زمانی حاصل می‌شود که مجموع مازاد اجتماعی حداکثر شود، نه صرفاً منافع یک گروه.
 راهبردهای سیاستی پیشنهادی
 سامانه ملی رصد برخط دام
ممنوعیت خروج دام مولد
 سهمیه صادرات شناور مبتنی بر قیمت داخلی
ذخیره‌سازی استراتژیک گوشت
 حمایت هدفمند از دهک‌های پایین در صورت افزایش قیمت

جان کلام این که :
صادرات دام زنده به قطر ذاتاً تهدید یا فرصت نیست؛
کارکرد آن وابسته به کیفیت حکمرانی غذایی است.
اگر سیاست صادرات:
داده‌محور
قابل تعلیق
شفاف
همراه با حفظ ذخایر استراتژیک
باشد، می‌تواند پایداری تولید را تقویت کند.
در غیر این صورت، احتمال تضعیف دسترسی غذایی و افزایش تورم پروتئینی وجود دارد.
امنیت غذایی ملی نیازمند توازن هوشمند میان ارزآوری و عدالت غذایی است./ ۸۸۳
              
                   

علیرضا کیهان‌پور 

منابع منتخب:

FAO (Food Security Framework Reports)
Timmer, C.P. (Food Security and Market Dynamics)
OECD Agricultural Outlook Reports
World Bank Food Price Monitoring