«وقتی سفره‌ جهان نَفَس می‌کشد؛ پنج ماه سقوط قیمت غذا ، اما هشدارِ بحرانِ پنهان»

وقتی قیمت غذا می‌افتد اما ناامنی هنوز زنده است...

 جدیدترین گزارش سازمان "FAO" درباره بازار جهانی غذا 

فاخته- در آغاز سال ۲۰۲۶، یکی از شاخص‌ترین گزارش‌های اقتصادی–غذایی جهان منتشر شد:
 سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO) اعلام کرد که شاخص جهانی قیمت مواد غذایی (Food Price Index) برای پنجمین ماه متوالی کاهش یافته است  روندی که می‌تواند پیامدهای چشمگیر اقتصادی و اجتماعی در سطح جهانی داشته باشد، اما در لایه‌های پنهان خود، هشداری جدی از تداوم ناامنی غذایی نیز به همراه دارد. 

در این گزارش می‌بینیم که:
شاخص جهانی قیمت غذا در ژانویه ۲۰۲۶ به ۱۲۳.۹ واحد رسید که نسبت به ماه قبل ۰.۴ درصد کاهش داشته و نسبت به سال قبل ۰.۶ درصد پایین‌تر بوده است.
این سطح، حدود ۲۲.۷ درصد پایین‌تر از اوج در مارس ۲۰۲۲ است که همزمان با تشدید تنش‌های جهانی به‌دنبال جنگ روسیه و اوکراین ثبت شد. 
این روند، در نگاه اول برای بسیاری از مصرف‌کنندگان و تحلیل‌گران اقتصادی به‌عنوان «خبر خوب» تلقی شده است، زیرا کاهش قیمت غذا می‌تواند به کاهش فشار تورمی و ارتقای دسترسی به مواد غذایی منجر شود. اما واقعیت ماجرا بسیار پیچیده‌تر و دارای ابعاد ساختاری است که نیازمند تحلیل جدی و گسترده است.
روند نزولی ارزش غذاها؛ چه چیزهایی بیشترین تأثیر را داشتند؟
برای درک بهتر معنای این کاهش، باید نگاهی دقیق‌تر به اجزای شاخص قیمت غذا داشته باشیم:

۱. محصولات لبنی
محصولات لبنی، بیشترین نقش را در افت قیمت‌ها داشتند. شاخص قیمت این گروه حدود ۵ درصد نسبت به ماه پیش کاهش یافت، عمدتاً به دلیل کاهش قیمت پنیر و کره در بازارهای جهانی. 

۲. گوشت
در حوزه گوشت، شاخص قیمت حدود ۰.۴ درصد کاهش داشت، که نشان‌دهنده افت قیمت خوک بود، اگرچه برخی گونه‌های گوشت مانند گوشت مرغ افزایش جزئی در قیمت را تجربه کردند.
۳. شکر
قیمت شکر نیز حدود ۱ درصد در ژانویه کاهش یافت، که به‌دلیل پیش‌بینی افزایش تولید جهانی، به‌خصوص در هند و برزیل بوده است. 
در مقابل، شاخص قیمت غلات و روغن‌های گیاهی اندکی افزایش یافت — شاخص غلات حدود ۰.۲ درصد و شاخص روغن‌های گیاهی حدود ۲.۱ درصد رشد داشت، که این نشان می‌دهد وضعیت این گروه‌ها پیچیده‌تر از دیگر مواد غذایی است. 

آرامش نسبی یا ساختار شکننده؟ تحلیل مناسبات عرضه و تقاضا
با نگاهی دقیق‌تر به داده‌ها متوجه می‌شویم که موج نزولی قیمت غذا در بازار جهانی، به‌طور کامل ناشی از بهبود واقعی در عرضه نیست، بلکه بر ترکیبی از عوامل اقتصادی، سیاسی، اقلیمی و تجاری استوار است:
موجودی انبارها و تولید غلات رکوردی
فائو پیش‌بینی کرده است که تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۵ به سطح رکوردی حدود ۳٫۰۲۳ میلیارد تن می‌رسد و موجودی انبارها در فصل ۲۰۲۵/۲۶ نیز افزایش خواهد یافت. این یعنی نسبت موجودی به مصرف در بالاترین حد سه دهه اخیر قرار می‌گیرد. 
این شرایط در ظاهر به معنای تقویت عرضه است، اما نباید فراموش کرد که تولید زیاد در سطح جهانی لزوماً به معنای دسترسی همگانی نیست — به‌ویژه در مناطقی که سیستم‌های توزیع ضعیف یا درآمدهای پایین دارند.
پیامدهای اجتماعی کاهش قیمت غذا

 ازنگاه‌های اقتصادی، کاهش شاخص قیمت غذا می‌تواند اثرات متناقض و چندلایه داشته باشد:
۱. برای مصرف‌کنندگان در کشورهای توسعه‌یافته
در کشورهای با درآمد متوسط و بالا، کاهش قیمت غذا ممکن است به کاهش فشار تورمی در سبد مصرفی خانوار منجر شود. این موضوع می‌تواند قدرت خرید را تا حدی تقویت کند و فشار اقتصادی را کاهش دهد.
۲. برای کشورهای واردکننده غذا
برای کشورهایی که به واردات مواد غذایی وابسته‌اند، کاهش قیمت جهانی می‌تواند هزینه‌های وارداتی را پایین بیاورد، اما این اثر فقط زمانی پایدار است که ارز و شرایط تجارت بین‌المللی نیز با ثبات باشد. در غیر این صورت، کاهش قیمت جهانی ممکن است بی‌اثر یا کم‌اثر شود.
۳. برای جمعیت‌های آسیب‌پذیر
حتی در شرایط کاهش قیمت جهانی، میلیون‌ها نفر در نقاط مختلف جهان هنوز دسترسی‌ایمن به غذا ندارند. گزارش‌های دیگر سازمان ملل نشان می‌دهند که در مناطق بحران‌زده، مانند بخش‌هایی از غزه، بیش از یک میلیون نفر با سطوح شدید ناامنی غذایی مواجه‌اند — وضعیتی که با وجود بهبود نسبی هنوز شکننده است و به‌راحتی می‌تواند بدتر شود. 

این پارادوکس، یعنی کاهش قیمت‌ها در بازار جهانی در کنار ادامه یافتن ناامنی غذایی، نشان می‌دهد که شاخص قیمت غذا تنها یکی از معیارهاست و واقعیت اجتماعی غذا بسیار عمیق‌تر و پیچیده‌تر از این عدد است.

چالش‌های پیش‌روی بازار غذا در سال ۲۰۲۶
در سال جاری، چند عامل می‌تواند بر مسیر قیمت‌ها و وضعیت امنیت غذایی جهانی تأثیر بگذارد:
۱. شوک‌های اقلیمی
خشکسالی، سیل، موج‌های گرما و تغییرات شدید آب‌وهوا همچنان تهدیدهای اصلی زنجیره تأمین غذا هستند.
 این شوک‌ها می‌توانند تولید را به‌طور ناگهانی کاهش دهند و بازار را دچار نوسان کنند.
۲. تنش‌های ژئوپلیتیکی
تنش‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای و جهانی، همانند جنگ‌ها یا اختلافات تجاری، می‌توانند تجارت کالاهای غذایی را مختل کنند و تأمین را با اختلال مواجه کنند — به‌خصوص اگر مسیرهای اصلی تجارت جهانی بسته یا پرهزینه شود.
۳. نابرابری در دسترسی و درآمد
در حالی که قیمت غذا ممکن است در سطح جهانی کاهش یابد، بخش‌های فقیر جهان همچنان درآمد کافی برای تهیه غذا ندارند. این نابرابری، خطر ناامنی غذایی را افزایش می‌دهد و باعث می‌شود افزایش تولید جهانی به معنای کاهش واقعی گرسنگی نباشد.
چرا این گزارش مهم‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد؟
بسیاری ممکن است کاهش چند درصدی در شاخص قیمت غذا را صرفاً یک خبر خوب اقتصادی بدانند، اما واقعیت این است که:
این شاخص بازتاب روندهای عمیق در زنجیره تأمین جهانی است؛
کاهش قیمت‌ها می‌تواند به کاهش فشار اقتصادی خانوارها کمک کند؛
با این حال ساختار بازار و نابرابری اقتصادی هنوز پابرجاست؛
و ناامنی غذایی به‌ویژه در مناطقی با بحران و درآمد پایین، هنوز تهدیدی جدی است.

سخن پایانی

گزارش جدید "FAO" نشان می‌دهد که قیمت غذا در بازار جهانی برای پنجمین ماه پیاپی کاهش یافته — نشانه‌ای از بهبود نسبی در عرضه و تنظیم بازار پس از شوک‌های شدید-- اخیر. 

اما وقتی پا را از سطح قیمت فراتر می‌گذاریم، می‌بینیم که:
کاهش قیمت به معنای پایان بحران غذایی نیست؛
نابرابری در دسترسی و درآمد همچنان مانعی جدی است؛
و پاسخ به ناامنی غذایی نیازمند سیاست‌های عمیق‌تر، شفاف‌تر و انسانی‌تر است.

«در جهانی که غذا یکی از اصلی‌ترین حقوق بشر قلمداد می‌شود، کاهش قیمت‌ها می‌تواند نقطه شروع باشد،
اما پایانِ داستان نیست؛ بلکه یادآوری این حقیقت است که غذا فقط یک کالا-- نیست،
بلکه حق، عدالت اجتماعی و معیاری از سلامت جوامع است. »/ ۸۷۵

علیرضا کیهان‌پور