یادداشت؛ علیرضا کیهان پور:
فانوسماهیان ؛ طلای زنده اقیانوسها یا آخرین مرز دستنخورده طبیعت؟
نگاهی تحلیلی به مقاله "هلن اسکیلز" در روزنامه "گاردین" و آینده بزرگترین ذخیره ناشناخته پروتئین جهان
فاخته- اشاره: در اعماق اقیانوسها، جایی میان روشنایی سطح آب و تاریکی مطلق ژرفاها، جهانی پنهان وجود دارد که تا چند دهه پیش حتی دانشمندان نیز شناخت اندکی از آن داشتند.
این قلمرو اسرارآمیز که «منطقه گرگومیش اقیانوس» نامیده میشود، اکنون به یکی از مهمترین موضوعات پژوهشهای دریایی جهان تبدیل شده است.
دلیل این توجه فزاینده، موجودات کوچک و نورافشانی هستند که در این ناحیه زندگی میکنند؛ موجوداتی که با نام فانوسماهیان یا میکتوفیدهها شناخته میشوند.
"هلن اسکیلز"، نویسنده و زیستشناس دریایی برجسته، در مقاله معروف خود که در سال ۲۰۲۲ در روزنامه گاردین منتشر شد، فانوسماهیان را یکی از مهمترین و در عین حال ناشناختهترین موجودات کره زمین معرفی میکند؛ ماهیانی که ممکن است بتوانند به حل بحران جهانی غذا کمک کنند یا برعکس، بهرهبرداری نادرست از آنها به یکی از بزرگترین اشتباهات زیستمحیطی قرن تبدیل شود.
ارتشی نامرئی در اعماق دریا
فانوسماهیان خانواده بزرگی از ماهیان کوچک دریایی هستند که اغلب بین ۲ تا ۱۵ سانتیمتر طول دارند. ویژگی منحصربهفرد آنها وجود اندامهای نورافشان زیستی روی بدن است. این چراغهای طبیعی به آنها امکان میدهد در تاریکی اعماق اقیانوس با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، جفت پیدا کنند و از شکارچیان بگریزند.
«رزق و روزی تضمین شده خداوند برای تغذیه انسان تا روز آخر حیات»
اگرچه اندازه هر فانوسماهی کوچک است، اما جمعیت آنها حیرتانگیز است.
برخی پژوهشها نشان میدهد مجموع زیتوده این ماهیان ممکن است به دهها میلیارد تن برسد. چنین رقمی آنها را در میان فراوانترین مهرهداران کره زمین قرار میدهد.
در واقع، ممکن است در همین لحظه میلیاردها میلیارد فانوسماهی در اقیانوسهای جهان در حال شنا باشند؛ ارتشی عظیم که دور از چشم انسان زندگی میکند اما نقش حیاتی در سلامت سیاره دارد.
بزرگترین "مهاجرت روزانه" جهان
هر شب با غروب خورشید، پدیدهای شگفتانگیز آغاز میشود. میلیونها تن فانوسماهی از اعماق چند صد متری به سمت سطح آب حرکت میکنند تا از فیتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها تغذیه کنند.
با نزدیک شدن طلوع خورشید، این ماهیان دوباره به اعماق تاریک بازمیگردند.
این جابهجایی عظیم که در تمامی اقیانوسهای جهان رخ میدهد، بزرگترین مهاجرت روزانه جانوران در کره زمین محسوب میشود ؛ مهاجرتی که از نظر حجم زیستی حتی از مهاجرت گلههای عظیم پستانداران خشکی نیز فراتر میرود.
گنجینهای که جهان را شگفتزده کرد
تا سالها تصور میشد "ذخایر منطقه گرگومیش" چندان قابل توجه نیستند ، اما پیشرفت فناوریهای سونار و تصویربرداری صوتی دریایی، واقعیت دیگری را آشکار کرد.
دانشمندان هنگام بررسی لایههای میانی اقیانوس با انبوهی از سیگنالهای زیستی مواجه شدند که نشان میداد حجم موجودات زنده در این منطقه بسیار بیشتر از برآوردهای قبلی است.
نتیجه این تحقیقات حیرتآور بود؛ ذخایر میکتوفیدهها احتمالاً چندین برابر تمام ذخایر ماهیان صیدشده کنونی جهان هستند.
این کشف بلافاصله توجه صنایع شیلات، سرمایهگذاران و دولتها را به خود جلب کرد.
رؤیای تأمین غذای میلیاردها انسان
جمعیت جهان همچنان رو به افزایش است. پیشبینیها نشان میدهد تا میانه قرن حاضر نیاز جهانی به پروتئین بهطور چشمگیری افزایش خواهد یافت.
در چنین شرایطی، ذخایر عظیم فانوسماهیان وسوسهای بزرگ محسوب میشوند.
کارشناسان معتقدند این ماهیان میتوانند به منبعی مهم برای تولید آرد ماهی، روغن ماهی، مکملهای غذایی و خوراک آبزیان تبدیل شوند.
امروزه بخش بزرگی از صنعت آبزیپروری جهان وابسته به آرد و روغن ماهی است. اگر بتوان از میکتوفیدهها بهصورت پایدار بهرهبرداری کرد، فشار بر ذخایر سنتی نظیر آنچوی، ساردین و سایر ماهیان خوراکی کاهش مییابد.
از این منظر، فانوسماهیان میتوانند نقش مهمی در امنیت غذایی جهان ایفا کنند.
ستون فقرات زنجیره غذایی اقیانوسها
اما ماجرا به این سادگی نیست.
فانوسماهیان صرفاً یک ذخیره صید نشده نیستند؛ آنها یکی از مهمترین حلقههای زنجیره غذایی اقیانوسها به شمار میروند.
نهنگها، دلفینها، ماهیان تُن، ارهماهیها، ماهیان مرکب، فوکها، پنگوئنها و بسیاری از پرندگان دریایی برای ادامه حیات به این ماهیان وابستهاند.
در حقیقت، بخش قابل توجهی از انرژی موجود در اقیانوسها از طریق فانوسماهیان منتقل میشود.
کاهش شدید جمعیت آنها میتواند اثر دومینویی عظیمی در کل اکوسیستم دریایی ایجاد کند.
قهرمانان ناشناخته مقابله با تغییر اقلیم
شاید مهمترین نقش فانوسماهیان چیزی باشد که کمتر دیده میشود.
این ماهیان در جریان مهاجرتهای روزانه خود، کربن را از سطح اقیانوس به اعماق منتقل میکنند.
هنگامی که در سطح آب تغذیه میکنند، کربن جذب میشود.
سپس هنگام بازگشت به اعماق، این کربن به لایههای پایینتر منتقل میشود و برای مدت طولانی از چرخه جو زمین خارج میگردد.
دانشمندان این فرآیند را بخشی از «پمپ زیستی کربن» میدانند.
به بیان ساده، فانوسماهیان در حال انجام یکی از مهمترین خدمات زیستمحیطی برای بشر هستند؛ خدمتی رایگان که به کاهش اثرات تغییرات اقلیمی کمک میکند.
خطر تکرار اشتباهات گذشته
تاریخ شیلات جهان پر از نمونههایی است که انسان تصور میکرد یک ذخیره پایانناپذیر است، اما در مدت کوتاهی آن را نابود کرد.
نمونههایی مانند ذخایر عظیم ماهی کاد در شمال اقیانوس اطلس یا برخی جمعیتهای ساردین و آنچوی، هشدارهای مهمی برای آینده هستند.
بسیاری از دانشمندان نگراناند که پیش از شناخت کامل منطقه گرگومیش، صنعت صید صنعتی به سراغ این ذخایر برود.
اگر چنین اتفاقی رخ دهد، ممکن است آسیبهایی ایجاد شود که جبران آن دههها یا حتی قرنها زمان ببرد.
هنوز ناشناختهتر از آن هستیم که تصور میکنیم
یکی از نکات مهم مقاله "هلن اسکیلز" این است که دانش ما درباره منطقه گرگومیش هنوز بسیار محدود است.
در مقایسه با سطح ماه یا مریخ، اطلاعات ما از اعماق اقیانوسها همچنان ناچیز است.
بسیاری از گونههای ساکن این منطقه هنوز شناسایی نشدهاند.
روابط اکولوژیکی میان آنها کاملاً شناخته نشده و حتی برآوردهای مربوط به میزان زیتوده نیز با عدم قطعیت همراه است.
به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند قبل از هرگونه بهرهبرداری گسترده باید تحقیقات جامعتری انجام شود.
آینده؛ بهرهبرداری یا حفاظت؟
امروزه جهان در برابر یک انتخاب تاریخی قرار گرفته است.
از یک سو، ذخایر عظیم فانوسماهیان میتوانند فرصت بزرگی برای تأمین غذا، توسعه آبزیپروری و کاهش فشار بر ذخایر سنتی باشند.
از سوی دیگر، همین ذخایر بخشی از سازوکار حیاتی تنظیم اقلیم زمین و پایداری اکوسیستمهای دریایی هستند.
بیشتر بخوانید:
فانوسهای پنهان اقیانوس؛ آیا «میکتوفیدهها» کلید انقلاب پروتئینی قرن بیستویکم خواهند بود؟
بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا میتوانیم فانوسماهیان را صید کنیم؟» بلکه این است که «آیا پیش از شناخت کامل آنها باید چنین کاری انجام دهیم؟»
کلام اخرین
فانوسماهیان شاید مهمترین ذخیره زیستی ناشناخته جهان باشند؛ موجوداتی کوچک که در تاریکی اعماق اقیانوس زندگی میکنند اما سرنوشت امنیت غذایی، سلامت اقیانوسها و حتی آینده اقلیم زمین را تحت تأثیر قرار میدهند.
آنها میتوانند طلای زنده قرن بیستویکم باشند؛ گنجینهای که راهی برای تغذیه جمعیت رو به رشد جهان فراهم میکند. اما همانقدر نیز ممکن است به آخرین مرز دستنخورده طبیعت تبدیل شوند که باید با نهایت احتیاط از آن محافظت کرد.
«شاید بزرگترین درس مقاله "هلن اسکیلز" این باشد که در عصر بحرانهای زیستمحیطی، ارزشمندترین منابع جهان الزاماً آنهایی نیستند که میتوان از آنها برداشت کرد؛ بلکه گاهی ارزش واقعی یک موجود در نقشی است که در حفظ تعادل سیاره ایفا میکند. فانوسماهیان نمونهای درخشان از همین حقیقت هستند.» /982
علیرضا کیهانپور
دسترسی سریع
بخش های مفید
راه های ارتباطی
