یادداشت؛ علیرضا کیهان پور:
فانوسهای پنهان اقیانوس؛ آیا «میکتوفیدهها» کلید انقلاب پروتئینی قرن بیستویکم خواهند بود؟
میلیاردها تن برآورد ذخایر در اعماق تاریک اقیانوس ها
فاخته- در حالی که جمعیت جهان با سرعتی بیسابقه به سوی ۱۰ میلیارد نفر حرکت میکند و منابع سنتی تأمین پروتئین با محدودیتهای فزایندهای روبهرو هستند، نگاه دانشمندان و برنامهریزان حوزه امنیت غذایی به اعماق تاریک اقیانوسها دوخته شده است؛ جایی که میلیاردها تن از موجودات کوچک اما شگفتانگیز موسوم به «میکتوفیدهها» یا فانوسماهیان زندگی میکنند. این ماهیان که در تاریکترین لایههای اقیانوسها زیست میکنند، شاید در آینده نهچندان دور به یکی از مهمترین منابع تأمین پروتئین جهان تبدیل شوند.
آنچه امروز درباره میکتوفیدهها میدانیم، تنها بخش کوچکی از ظرفیت عظیم آنهاست.
بسیاری از دانشمندان معتقدند این گروه از ماهیان، بزرگترین ذخیره مهرهداران روی کره زمین را تشکیل میدهند؛ ذخیرهای که تاکنون کمتر مورد بهرهبرداری قرار گرفته و میتواند معادلات اقتصاد آبی، آبزیپروری و امنیت غذایی جهانی را دگرگون کند.
ساکنان ناشناخته منطقه گرگ و میش اقیانوس
میکتوفیدهها اعضای خانوادهای از ماهیان کوچک دریایی هستند که عمدتاً در لایه مزوپلاژیک اقیانوسها، در عمق ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ متری زندگی میکنند. این منطقه که به «منطقه گرگومیش اقیانوس» معروف است، از کمنورترین و اسرارآمیزترین بخشهای محیط دریایی جهان محسوب میشود.
ویژگی برجسته این ماهیان، وجود اندامهای نورافشان زیستی در سطح بدن آنهاست. این چراغهای طبیعی به ماهی امکان میدهد در تاریکی مطلق اعماق دریا ارتباط برقرار کند، از شکارچیان بگریزد یا طعمه خود را پیدا کند. به همین دلیل، نام «فانوسماهی» برای این گروه انتخاب شده است.
امروزه بیش از ۲۵۰ گونه میکتوفیده در اقیانوسهای جهان شناسایی شدهاند که تقریباً در تمامی آبهای آزاد جهان از قطب شمال تا جنوبگان پراکنش دارند.
بزرگترین مهاجرت روزانه جهان
شگفتانگیزترین رفتار زیستی میکتوفیدهها، مهاجرت عمودی روزانه آنهاست. هر شب میلیاردها قطعه از این ماهیان از اعماق چندصد متری به سطح آب میآیند تا از زئوپلانکتونها و سایر موجودات ریز تغذیه کنند و سپس پیش از طلوع خورشید دوباره به اعماق بازمیگردند.
دانشمندان این پدیده را بزرگترین مهاجرت زیستی روزانه روی زمین میدانند.
حجم عظیم موجوداتی که هر شب در این مسیر جابهجا میشوند، از مجموع مهاجرت بسیاری از گونههای شناختهشده جانوری بیشتر است.
این مهاجرت عظیم علاوه بر اهمیت اکولوژیک، نقش مهمی در انتقال کربن از سطح اقیانوس به اعماق ایفا میکند و به همین دلیل در تنظیم اقلیم جهانی نیز مؤثر است.
ذخیرهای فراتر از تصور
تا چند دهه پیش تصور میشد ذخایر میکتوفیدهها حدود ۵۰۰ میلیون تن باشد؛ اما پیشرفت فناوریهای آکوستیکی و سامانههای نوین پایش اقیانوسها نشان داده است که این ارقام احتمالاً بسیار کمتر از واقعیت بودهاند.
امروزه برخی مطالعات زیتوده ماهیان مزوپلاژیک جهان را چند میلیارد تن برآورد میکنند و سهم عمده این ذخایر به میکتوفیدهها اختصاص دارد.
چنین رقمی آنها را به یکی از بزرگترین ذخایر زیستی شناختهشده جهان تبدیل میکند.
اگر این برآوردها دقیق باشند، میکتوفیدهها از مجموع بسیاری از ذخایر شیلاتی متعارف جهان بزرگتر هستند و میتوانند به عنوان یک منبع استراتژیک در آینده مطرح شوند.
حلقه طلایی زنجیره غذایی اقیانوس
نقش میکتوفیدهها در اکوسیستم دریایی بسیار فراتر از اندازه کوچک آنهاست.
این ماهیان غذای اصلی بسیاری از گونههای ارزشمند اقتصادی و زیستمحیطی هستند، از جمله:
ماهیان تن
ارهماهیها
کوسهها
نهنگها
دلفینها
پنگوئنها
فکهای دریایی
در حقیقت، میکتوفیدهها پلی میان پلانکتونهای ریز و شکارچیان بزرگ اقیانوس هستند.
حذف یا کاهش شدید آنها میتواند کل شبکه غذایی دریایی را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل هرگونه برنامه بهرهبرداری از این ذخایر باید با دقت علمی بسیار بالا انجام شود.
فرصت جدید برای آبزیپروری جهان
یکی از مهمترین کاربردهای بالقوه میکتوفیدهها در صنعت آبزیپروری است.
امروزه توسعه پرورش ماهی، میگو و سایر آبزیان به شدت به خوراک وابسته است. بخش عمده خوراک آبزیان از پودر و روغن ماهی تولید میشود که معمولاً از ذخایر ماهیان کوچک دریایی تهیه میگردد.
با افزایش تقاضا برای خوراک آبزیان، فشار بر ذخایر سنتی نظیر آنچوی، ساردین و کیلکا نیز افزایش یافته است.
در چنین شرایطی میکتوفیدهها میتوانند به عنوان یک منبع جایگزین مطرح شوند.
روغن استخراجشده از این ماهیان دارای مقادیر قابل توجهی اسیدهای چرب امگا ۳ است و پودر آنها نیز از نظر پروتئین ارزش بالایی دارد.
نروژ ؛ پیشگام مطالعه فانوسماهیان
کشور نروژ طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای برای شناخت ذخایر مزوپلاژیک انجام داده است.
دانشگاهها، مؤسسات تحقیقاتی و شرکتهای بزرگ دریایی این کشور در حال بررسی امکان بهرهبرداری پایدار از میکتوفیدهها هستند.
هدف اصلی این تحقیقات، تأمین مواد اولیه برای صنایع خوراک آبزیان و کاهش وابستگی به ذخایر سنتی ماهیان علوفهای است.
نتایج اولیه نشان میدهد که در صورت مدیریت صحیح، بخشی از این ذخایر میتواند بدون ایجاد اختلال جدی در اکوسیستم مورد استفاده قرار گیرد.
چین و نگاه راهبردی به منابع جدید پروتئین
چین به عنوان بزرگترین تولیدکننده آبزیان پرورشی جهان، به شدت به دنبال منابع نوین خوراک آبزیان است.
تحقیقات گستردهای در این کشور درباره استفاده از زیتوده مزوپلاژیک در تولید خوراک انجام شده و برخی کارشناسان چینی معتقدند میکتوفیدهها میتوانند نقش مهمی در پایداری زنجیره تأمین خوراک آبزیان ایفا کنند.
چین همچنین در زمینه فناوری صید در اعماق و فرآوری زیتوده دریایی سرمایهگذاری قابل توجهی انجام داده است.
چالشهای زیستمحیطی
با وجود ظرفیت عظیم اقتصادی، بهرهبرداری از میکتوفیدهها با نگرانیهای زیستمحیطی همراه است.
مهمترین چالشها عبارتاند از:
نبود اطلاعات دقیق درباره جمعیت گونهها
نقش کلیدی در زنجیره غذایی
اهمیت در چرخه کربن اقیانوسی
احتمال صید جانبی گونههای دیگر
دشواری پایش ذخایر
برخی دانشمندان هشدار میدهند که بهرهبرداری شتابزده از این ذخایر میتواند پیامدهایی مشابه بهرهبرداری بیرویه از برخی ذخایر ماهیان سطحزی را در گذشته به دنبال داشته باشد.
انقلاب آبی یا تهدید جدید؟
سؤال اصلی این است که آیا میکتوفیدهها میتوانند انقلاب جدیدی در تأمین پروتئین جهان ایجاد کنند یا خیر؟
پاسخ احتمالاً مثبت است؛ اما مشروط بر آنکه بهرهبرداری بر پایه علم، فناوری و مدیریت اکوسیستمی انجام شود.
تجربه جهانی نشان داده است که هرگاه انسان بدون شناخت کافی به سراغ منابع طبیعی رفته، در نهایت با بحرانهای زیستمحیطی مواجه شده است. اما زمانی که علم در کنار اقتصاد قرار گرفته، توسعه پایدار امکانپذیر شده است.
آیندهای که از اعماق اقیانوس میآید
جهان در آستانه ورود به عصر جدیدی از اقتصاد آبی قرار دارد. در این عصر، منابعی که تا دیروز ناشناخته بودند، به داراییهای استراتژیک تبدیل میشوند.
میکتوفیدهها نماد این تحول هستند؛ موجوداتی کوچک که میلیاردها تن از آنها در تاریکی اقیانوسها زندگی میکنند و شاید در دهههای آینده نقش مهمی در تأمین غذای بشر ایفا کنند.
همانگونه که نفت زمانی از اعماق زمین استخراج شد و اقتصاد جهانی را متحول کرد، ممکن است روزی ذخایر عظیم مزوپلاژیک نیز از اعماق اقیانوسها به عنوان یکی از پایههای امنیت غذایی جهان شناخته شوند.
بشر، چه در زمان حال و چه آینده، نگران نباشد، تدبیر خداوند متعال طوری قرار داده شده تا با میلیاردها تُن ذخایر ارزشمند «میکتوفیده» که در ژرفای تاریک اقیانوس ها ذخیره شده است غذای حدود 10 میلیارد انسان از راه همین موجودات در اعماق اقیانوس ها هم قابل تامین باشد...
«فانوسماهیان هنوز در تاریکی شنا میکنند، اما نور کوچک آنها شاید مسیر آینده غذای جهان را روشن کند؛ آیندهای که در آن اقیانوسها نه تنها منبع حیات، بلکه ضامن امنیت غذایی میلیاردها نفر انسان خواهند بود.»/960
علیرضا کیهانپور
دسترسی سریع
بخش های مفید
راه های ارتباطی
