از رودخانه‌های فراموش‌شده تا بازگشت امپراتور های آب‌های سرد

طلایه داران و پیشگامان  تکثیر و بازسازی سالمون‌ ماهیان در جهان ؛ روایتی از علم، اقتصاد و احیای طبیعت

فاخته- مقدمه: در میان تمامی گونه‌های آبزی جهان، کمتر ماهی‌ای را می‌توان یافت که به اندازه سالمون‌ماهیان در ادبیات صنعت ماهیگیری، محیط‌زیست، اقتصاد و حتی فرهنگ ملت‌ها جایگاه داشته باشد. سالمون‌ها نه تنها از ارزشمندترین منابع پروتئینی جهان به شمار می‌روند، بلکه شاخصی مهم برای سنجش سلامت اکوسیستم‌های آبی محسوب می‌شوند.
 حضور یا عدم حضور آن‌ها در یک رودخانه، اغلب نشانه‌ای از کیفیت محیط‌زیست، سلامت آب و پایداری چرخه‌های طبیعی است.
در طول قرن بیستم، رشد شهرنشینی، توسعه سدها، آلودگی رودخانه‌ها، صید بی‌رویه و تغییرات اقلیمی موجب کاهش شدید بسیاری از جمعیت‌های سالمون در نقاط مختلف جهان شد.
 این روند زنگ خطر بزرگی را برای دولت‌ها، دانشگاه‌ها و سازمان‌های ذیربط به صدا درآورد.
در پاسخ به این بحران، برخی کشورها برنامه‌های گسترده‌ای برای تکثیر مصنوعی، بازسازی ذخایر و احیای زیستگاه‌های سالمون آغاز کردند؛ برنامه‌هایی که امروزه از آن‌ها به عنوان موفق‌ترین تجربه‌های مدیریت ذخایر آبزیان در جهان یاد می‌شود.

سالمون ؛ ماهی‌ای که مرز میان دریا و رودخانه را از میان برداشت
سالمون‌ها زندگی خود را در رودخانه‌های آب شیرین آغاز می‌کنند.
 پس از خروج از تخم، وارد دریاها و اقیانوس‌ها می‌شوند و سال‌ها در آب‌های آزاد رشد می‌کنند.
 سپس با پدیده‌ای شگفت‌انگیز و براساس غریزه نهادینه شده پروردگار هستی بخش، هزاران کیلومتر مسیر را طی کرده و به همان رودخانه محل تولد خود بازمی‌گردند.
همین ویژگی منحصر به فرد باعث شده است که هرگونه آسیب به رودخانه‌ها، مصب‌ها یا آب‌های ساحلی، مستقیماً آینده جمعیت‌های سالمون را تهدید کند.
در واقع سالمون تنها یک ماهی نیست؛ بلکه حلقه اتصال اکوسیستم‌های خشکی، رودخانه و دریا است.

ژاپن ؛ آغازگر انقلاب تکثیر سالمون
اگر بخواهیم از یک کشور به عنوان پیشگام تاریخی تکثیر سالمون نام ببریم، بی‌تردید ژاپن در صدر فهرست قرار می‌گیرد.
ژاپنی‌ها از اواخر قرن نوزدهم میلادی برنامه‌های تکثیر مصنوعی سالمون را آغاز کردند. 
در آن دوران بسیاری از رودخانه‌های این کشور تحت فشار صید و توسعه قرار گرفته بودند.
دانشمندان ژاپنی با الگوبرداری از فرآیند طبیعی تخم‌ریزی، نخستین مراکز تکثیر را ایجاد کردند و میلیون‌ها تخم و بچه‌ماهی را در رودخانه‌ها رهاسازی نمودند.
به تدریج مفهوم «پرورش دریایی طبیعی» یا "Ocean Ranching" در ژاپن شکل گرفت.
در این مدل :
تخم‌ها در مراکز تکثیر تولید می‌شوند.
بچه‌ماهیان در رودخانه‌ها رهاسازی می‌شوند.
در اقیانوس رشد می‌کنند.
در زمان بلوغ برای تخم‌ریزی بازمی‌گردند.
این مدل بعدها الهام‌بخش بسیاری از کشورها شد.

ایالات متحده ؛ تبدیل بازسازی سالمون به یک صنعت ملی
هیچ کشوری به اندازه این کشوردر توسعه زیرساخت‌های بازسازی سالمون سرمایه‌گذاری نکرده است.
در سواحل اقیانوس آرام، به ویژه در آلاسکا، واشنگتن، اورگن و کالیفرنیا، ده‌ها مرکز تکثیر بزرگ ایجاد شد.
نکته جالب در تجربه ایالات متحده، مشارکت مستقیم صیادان در برنامه‌های احیای ذخایر است.
بخش مهمی از بودجه مراکز تکثیر این کشور از طریق صنعت صید و فرآوری تأمین می‌شود.
در بسیاری از مناطق، صیادان نه تنها بهره‌بردار ذخایر هستند، بلکه در حفظ و بازسازی آن‌ها نیز نقش دارند.
این رویکرد باعث شد تعارض میان حفاظت و تولید تا حد زیادی کاهش یابد.

آلاسکا ؛ نمونه موفق حکمرانی صنعت ماهیگیری آزاد ماهیان(سالمون)

"آلاسکا" به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های مدیریت سالمون در جهان شناخته می‌شود.
در این ایالت، بازسازی ذخایر صرفاً یک پروژه دولتی نیست؛ بلکه بخشی از فرهنگ اقتصادی منطقه محسوب می‌شود.
هر سال صدها میلیون بچه‌ ماهی سالمون از مراکز تکثیر رهاسازی می‌شوند.
در کنار آن :
حفاظت از رودخانه‌ها
کنترل صید
پایش ژنتیکی
مدیریت علمی ذخایر
به صورت همزمان اجرا می‌شود.
نتیجه آن بوده است که آلاسکا همچنان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سالمون وحشی جهان باقی مانده است.

"کانادا" ؛ تلفیق علم و مشارکت مردمی

کانادا از دهه ۱۹۷۰ برنامه مشهور "Salmonid Enhancement Program" را آغاز کرد.
فلسفه اصلی این برنامه صرفاً افزایش تولید نبود.
اهداف اصلی عبارت بودند از :

بازسازی ذخایر آسیب‌دیده
حفظ تنوع ژنتیکی
آموزش عمومی
جلب مشارکت جوامع محلی
تقویت اکوسیستم‌های رودخانه‌ای
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد کانادا حضور گسترده داوطلبان محلی در پروژه‌های احیای سالمون است.
هزاران نفر از شهروندان در پاکسازی رودخانه‌ها، پایش تخم‌ریزی و حفاظت از زیستگاه‌ها مشارکت دارند.

"نروژ" ؛ حکمرانی ژنتیکی سالمون

نام نروژ معمولاً با صنعت پرورش سالمون گره خورده است.
اما در کنار آبزی‌پروری تجاری، این کشور یکی از پیشرفته‌ترین برنامه‌های حفاظت ژنتیکی سالمون را نیز اجرا می‌کند.

نروژی‌ها معتقدند :

افزایش تعداد ماهیان به تنهایی کافی نیست.
بلکه باید کیفیت ژنتیکی جمعیت‌ها نیز حفظ شود.
به همین دلیل :
بانک‌های ژنی ایجاد شده‌اند.
نمونه‌های ژنتیکی ذخیره می‌شوند.
تلاقی‌های ناخواسته کنترل می‌شود.
جمعیت‌های بومی رودخانه‌ها حفظ می‌شوند.
این رویکرد امروزه به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین روش‌های مدیریت ذخایر آبزی شناخته می‌شود.

"ایسلند" ؛ حفاظت قبل از تکثیر

در حالی که بسیاری از کشورها بر تولید انبوه بچه‌ماهی تمرکز دارند، ایسلند رویکرد متفاوتی را برگزیده است.
در این کشور اولویت اصلی حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی است.

بیشتر بخوانید:

تأکید بر تحول ساختاری در تنها مرکز بازسازی ذخایر ماهی آزاد جهان/ کلاردشت، سایت پشتیبان توسعه آبزی‌پروی در دریای خزر می‌شود

فلسفه مدیریت ایسلند چنین است :
اگر رودخانه سالم باشد، سالمون خود را بازسازی خواهد کرد.
بنابراین :
کنترل دقیق آلودگی
حفاظت از رودخانه‌ها
مدیریت گردشگری ماهیگیری
کنترل برداشت
در اولویت قرار گرفته‌اند.
تکثیر مصنوعی تنها زمانی انجام می‌شود که واقعاً ضرورت داشته باشد.

"روسیه" ؛ میراث عظیم رودخانه‌های شمالی
روسیه دارای برخی از بزرگ‌ترین رودخانه‌های سالمون‌خیز جهان است.
در مناطق خاور دور روسیه و شبه‌جزیره کامچاتکا، ذخایر عظیمی از سالمون‌های اقیانوس آرام وجود دارد.
برنامه‌های تکثیر در این کشور طی دهه‌های گذشته توسعه یافته‌اند و بخش مهمی از مدیریت ذخایر را تشکیل می‌دهند.
وسعت جغرافیایی روسیه موجب شده است که بسیاری از جمعیت‌های سالمون هنوز ویژگی‌های طبیعی خود را حفظ کنند.

"شیلی" ؛ ظهور قدرت جدید سالمون

شیلی بیشتر به دلیل پرورش صنعتی سالمون شهرت یافته است.
با این حال توسعه صنعت سالمون در این کشور موجب سرمایه‌گذاری گسترده در علوم مرتبط با ژنتیک، بیماری‌ها، مدیریت منابع و حفاظت محیط‌زیست شده است.

امروزه شیلی یکی از بازیگران مهم بازار جهانی سالمون محسوب می‌شود.

مقایسه  الگوهای جهانی

ژاپن : 
تمرکز اصلی بر رهاسازی انبوه بچه‌ماهیان و توسعه مفهوم مزرعه‌داری دریایی.
ایالات متحده : 
ترکیب تکثیر مصنوعی، مشارکت صنعت صید و مدیریت اقتصادی ذخایر.
آلاسکا : 
نمونه موفق حکمرانی منطقه‌ای و مشارکت بهره‌برداران.
کانادا : 
تأکید بر آموزش عمومی، حفاظت اکوسیستم و مشارکت مردمی.
نروژ : 
تمرکز بر حفاظت ژنتیکی و بانک‌های ژنی.
ایسلند : اولویت دادن به حفاظت زیستگاه پیش از مداخله مصنوعی.
روسیه : 
استفاده از ظرفیت عظیم رودخانه‌های طبیعی همراه با برنامه‌های تکثیر.
شیلی : 
توسعه دانش فنی سالمون در مقیاس صنعتی و جهانی.

عوامل مشترک موفقیت کشورها

بررسی تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که همه کشورهای موفق دارای چند ویژگی مشترک هستند :

نخست : مدیریت علمی مبتنی بر داده.
دوم: پایش مستمر ذخایر.
سوم: حفاظت جدی از رودخانه‌ها.
چهارم: کنترل صید غیرمجاز.
پنجم: سرمایه‌گذاری بلندمدت.
ششم: استفاده از فناوری‌های ژنتیکی.
هفتم: مشارکت جوامع محلی.
هشتم: هماهنگی میان نهادهای
 محیط‌زیست و صنایع  وابسته ماهیگیری

چالش‌های پیش روی بازسازی سالمون

با وجود موفقیت‌های بزرگ در این راستا ، چالش‌های متعددی همچنان وجود دارد 
که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
تغییرات اقلیمی
گرمایش آب‌ها
اسیدی شدن اقیانوس‌ها
سدسازی
آلودگی رودخانه‌ها
بیماری‌های نوظهور
فشارهای انسانی
برخی پژوهشگران معتقدند که آینده سالمون بیش از هر زمان دیگری به موفقیت برنامه‌های حفاظت اکوسیستم وابسته خواهد بود.

آینده بازسازی سالمون

نسل جدید برنامه‌های بازسازی سالمون دیگر تنها بر تکثیر مصنوعی متکی نیست.
امروزه فناوری‌های نوینی مانند:
هوش مصنوعی
ردیابی ماهواره‌ای
آنالیز ژنوم
مدل‌سازی اقلیمی
بیوتکنولوژی
به خدمت مدیریت بازسازی  ذخایر ارزشمند سالمون ماهیان در کشورهای پیشرو  درآمده‌اند.
«هدف نهایی آن است که جمعیت‌های سالمون بتوانند بدون وابستگی دائمی به مراکز تکثیر، دوباره به پایداری طبیعی» دست یابند و این نکته بسیار مهم و راهبردی یک حکمرانی صنعت ماهیگیری  طبق  برخی از اهداف۱۷ گانه  توسعه پایدار سازمان های ملل متحد و فائو(UN & FAO)  تلقی شده و غیرعلمی کار کردن در منشور اخلاقی و رعایت وجدان کاری متعهدانه فاقد هرگونه جایگاهی است.

سخن پایانی اما ادامه دار تاریخ گویای جهان معاصر

داستان سالمون در جهان، داستان پیروزی "دانش بر بحران" است.
 از رودخانه‌های ژاپن گرفته تا سواحل آلاسکا، از مراکز تحقیقاتی کانادا تا بانک‌های ژنی نروژ، یک پیام مشترک دیده می‌شود :
«احیای ذخایر آبزیان تنها با رهاسازی میلیون‌ها بچه‌ماهی امکان‌پذیر نیست.موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که تکثیر مصنوعی ، حفاظت اکولوژیکی  زیستگاه، مدیریت علمی،  وبه ویژه مشارکت مردمی و فناوری‌های نوین در کنار یکدیگر قرار گیرند.
کشورهایی که توانسته‌اند این عناصر را همزمان به کار گیرند، امروز نه تنها ذخایر سالمون خود را حفظ کرده‌اند، بلکه الگویی جهانی برای مدیریت پایدار منابع آبزی ارائه داده‌اند ؛ الگویی که نشان می‌دهد حتی پس از دهه‌ها فشار و بهره‌برداری، طبیعت هنوز فرصت بازگشت دارد ؛ البته اگر به زبان علم و پایداری با آن سخن گفته شود.»/949

علیرضا کیهان‌پور 

منابع : 
FAO Fisheries and Aquaculture Department “The State of World Fisheries and Aquaculture" 
و نیز گزارش‌های رسمی
 "Pacific Salmon Foundation
  Fisheries and Oceans Canada" 
که از معتبرترین منابع بین‌المللی در حوزه بازسازی و مدیریت ذخایر ارزشمند سالمون‌ ماهیان <<یکی از هدیه های شگفت آور خالق یکتا به مخلوقات خود است>> ، قابل مراجعه و بهره برداری صرفا علمی است.

جهت مطالعه:

تنها مرکز جهانی بازسازی ذخایر ماهی آزاد، قطب پشتیبان آبزی‌پروری دریای خزر می‌شود

رستم‌پور نوید یک تحول بزرگ در شیلات ایران داد و از برنامه‌ریزی برای جهش تاریخی اعتبارات، تقویت نیروی انسانی و تحول ساختاری در مرکز بازسازی و حفاظت از منابع آبزیان کلاردشت، تنها مرکز بازسازی ذخایر ژنتیکی آزاد ماهیان جهان خبر داد.

معاون وزیر جهاد کشاورزی گفت: با تبدیل این مرکز به قطب علمی و تولیدی و سایت پشتیبان توسعه آبزی‌پروری در دریای خزر، گامی بلند برای احیای ذخایر آبزیان، تأمین امنیت زیستی و اشتغال پایدار در منطقه برداشته خواهد شد.

رئیس سازمان شیلات ایران قول داد با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، آینده‌ای روشن و امیدبخش برای آبزی‌پروری ایران رقم زده خواهد شد./کشاورز نیوز/ eitaa.com/keshavarz_News