طلای قرمز در آب و خاک؛ انقلاب جهانی پرورش زالو و بازار میلیارد دلاری آن/بخش نخست

بازگشت به یک صنعت تاریخی با چشم‌انداز نوین

فاخته- زالو (به انگلیسی medicinal leech) موجود کوچکی است که هزاران سال در طب سنتی برای درمان بیماری‌ها به‌کار می‌رفته و امروزه با بازگشتی قدرتمند در حوزه پزشکی مدرن، آرایشی و سلامت جایگاه اقتصادی مهمی پیدا کرده است. تجارت زالو از یک تکنیک درمانی سنتی به یک صنعت پرسود و رو به رشد تبدیل شده است که می‌تواند نه‌تنها سلامت بیماران را بهبود ببخشد، بلکه ارزش اقتصادی قابل توجهی را در بازار جهانی ایجاد کند — به‌خصوص با افزایش پرورش کنترل‌شده-- در فارم‌ها و بهره‌گیری از نوآوری‌های علمی. 

۱. تاریخچه‌ای اجمالی از صنعت زالو

پرورش و استفاده از زالو درمانی به هزاران سال قبل برمی‌گردد و در دوران قدیم در کشورهای مصر، یونان، روم و ایران رایج بوده است. 
در قرن ۱۹ میلادی، تجارت زالو به یکی از مشاغل پرسود در اروپا بدل شد و میلیون‌ها زالو برای درمان و طب سنتی از-- یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شد — به‌طور مثال در سال‌های اوج این تجارت، فقط در فرانسه بیش از ۵۰ میلیون قطعه زالو وارد می‌شد تا نیاز بازار طب سنتی را تأمین کند. 
با ورود داروهای مدرن و پیشرفت پزشکی در اوایل قرن بیستم، استفاده از زالو کاهش یافت اما در دهه‌های اخیر، با بازگشت به روش‌های طبیعی و کشف خواص جدید بیوشیمیایی در بزاق زالو (مانند هیرودین و سایر ترکیبات ضدانعقادی)، توجه دوباره به این موجود جلب شده است و این صنعت شکل مدرن‌تر و حرفه‌ای‌تری به‌خود گرفته است. 

۲. چرا زالو این‌قدر ارزشمند است؟
کاربردهای درمانی:
زالو به‌ویژه در جراحی پلاستیک، ترمیم بافت‌ها، بهبود گردش خون و کاهش التهاب کاربرد دارد. بزاق زالو حاوی آنزیم‌های ضدانعقاد است که در بهبود نتایج پزشکی نقش کلیدی دارد. 
 کالاهای جانبی پرارزش:
عصاره بزاق زالو و ترکیبات استخراج‌شده از آن در محصولات دارویی، آرایشی و سلامت مصرف می‌شود که ارزش افزوده بیشتری نسبت به فروش زالو زنده دارد. 

 وسعت بازار:
اگرچه داده‌های بسیار دقیق در مورد ارزش کل بازار جهانی وجود ندارد، اما ترند صنعت نشان می‌دهد که با افزایش تقاضا برای محصولات طبیعی و داروهای مکمل، بازار زالو و محصولات مربوط به آن، در حال تبدیل به بخشی از بازار چندصد میلیون دلاری در بخش سلامت و زیبایی است — به‌خصوص در کشورهایی که درمان‌های مکمل و طبیعی-- رسمیت یافته‌اند. 

۳. پرورش زالو ، از طبیعت تا فارم‌های مدرن
 روش سنتی : در گذشته زالوها از محیط‌های طبیعی صید می‌شدند اما این روش باعث آسیب به جمعیت‌های طبیعی و محیط‌زیست شد. 

 پرورش مدرن (Hirudiculture) :
امروزه زالوها در مزارع و سیستم‌های کنترل‌شده پرورش داده می‌شوند تا تقاضای رو‌به‌افزایش بازار درمانی و محصولات مرتبط را برآورده کنند. 
این سامانه ها(سیستم ها) با کنترل دقیق دما، کیفیت آب، تغذیه  قرنطینه و نظارت دامپزشکی زالوهایی با سلامت کامل تولید می‌کنند تا قابل استفاده در کلینیک‌های درمانی و تولید فرآورده‌ها باشند. 

۴. کشورهای پیشرو در پرورش زالو
 روسیه :
کشور روسیه از دیرباز به‌عنوان یکی از مراکز قدیمی پرورش زالو شناخته می‌شود. در مراکز صنعتی نزدیک مسکو، سالانه میلیون‌ها قطعه زالو تولید می‌شود و به پزشکان و کلینیک‌ها عرضه می‌ شود.

 ترکیه :
ترکیه با داشتن حدود ۱۱ مزرعه رسمی و ظرفیت کلی بیش از ۷۴۳۲ کیلوگرم محصول فوق ، یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان زالو درمانی در دنیا است که بخش مهمی از بازار اروپا و خاورمیانه را پوشش می‌دهد. 

 چین :
چین به‌عنوان یکی از بازیگران پرقدرت در بازار زالو با تولید تجاری قابل توجه، نمونه‌ای از توسعه صنعت در آسیا است. برخی مزارع در استان آنهویی سالانه تا ۳۶ تُن وزن مرطوب زالو تولید می‌کنند که معادل حدود ۶ تن محصول خشک است و در محصولات TCM (طب سنتی چین) مصرف می‌شود. 

 آذربایجان :
این کشور در سال‌های اخیر به‌سرعت در صنعت تجارت و پرورش زالو رشد کرده و صادرات خود را به بیش از ده کشور افزایش داده است.
 در سال ۲۰۲۱، آذربایجان بیش از ۱٬۴۹۸٬۵۰۰ قطعه زالو صادر کرده که بیش از سه برابر صادرات ترکیه بوده است./ ۸۸۱

علیرضا کیهان‌پور