تحلیل اکولوژیک تجمع کوسه‌ها در نواحی ساحلی جزیره کیش

فاخته- چکیده: جابجایی غیرمعمول کوسه‌ها به نواحی کم‌عمق ساحلی جزیره کیش، به‌ویژه ساحل سیمرغ، بیانگر یک ناهنجاری رفتاری تصادفی نیست، بلکه نشانه‌ای روشن از اختلال مزمن در ساختار تروفیک و پایداری عملکردی اکوسیستم دریایی خلیج فارس است. این مطالعه تحلیلی–تفسیری، با تکیه بر چارچوب‌های شناخته‌شده بوم‌شناسی دریایی، نشان می‌دهد که کاهش شدید زی‌توده طعمه‌های میانی زنجیره غذایی در اثر فشار صیادی مداوم و ابزارهای صید مخرب، منجر به جابجایی فضایی شکارچیان رأس هرم (Apex Predators) و افزایش حضور آن‌ها در زیستگاه‌های ساحلی شده است. چنین رفتاری به‌عنوان یک سیگنال هشدار اکولوژیک (Early Warning Signal) قابل تفسیر بوده و نشان‌دهنده افت تاب‌آوری اکوسیستم خلیج فارس است.

مقدمه:
اکوسیستم‌های دریایی نیمه‌بسته نظیر خلیج فارس، به‌دلیل:
تبادل محدود آب
دمای بالا
شوری زیاد
و فشار انسانی متمرکز
دارای حساسیت اکولوژیک بالا و آستانه‌های شکننده پایداری هستند. در چنین سامانه‌هایی، تغییر در سطوح بالایی زنجیره غذایی اغلب نه به‌صورت تدریجی، بلکه به‌شکل رفتارهای غیرخطی و ناگهانی بروز می‌کند.
کوسه‌ها به‌عنوان شکارچیان رأس هرم، از دقیق‌ترین شاخص‌های زیستی برای پایش سلامت اکوسیستم‌های دریایی محسوب می‌شوند.

جایگاه اکولوژیک کوسه‌ها در ساختار تروفیک
کوسه‌ها نقش کلیدی در:
تنظیم فشار شکار بر گونه‌های میانی
جلوگیری از طغیان جمعیت گونه‌های فرصت‌طلب
تثبیت جریان انرژی و ماده در شبکه غذایی
دارند. حذف یا اختلال در عملکرد آن‌ها منجر به آبشارهای تغذیه‌ای (Trophic Cascades) و بازآرایی کل اکوسیستم می‌شود.

در شرایط پایدار، کوسه‌ها:
به زیستگاه‌های عمیق‌تر وابسته‌اند
الگوهای حرکتی پیش‌بینی‌پذیر دارند
تماس محدودی با نواحی ساحلی انسانی برقرار می‌کنند
 مکانیسم بوم‌شناختی جابجایی فضایی

الگوی مشاهده‌شده در سواحل کیش را می‌توان بر اساس مراحل زیر تبیین کرد:

کاهش زی‌توده طعمه‌های میانی
صید فشرده ماهیان کوچک و متوسط (Small & Medium Pelagics) شامل:
ساردین‌ها
کولی‌ها
یال‌اسبی‌ها
مرکب‌ها
و کف‌زیان
منجر به شکاف انرژی (Energy Gap) در سطوح بالاتر زنجیره غذایی شده است.

 فشار تغذیه‌ای بر شکارچیان رأس هرم
کوسه‌ها به‌دلیل:
نرخ متابولیسم بالا
نیاز انرژی پایدار
دامنه شکار گسترده
نسبت به افت زی‌توده طعمه بسیار حساس‌اند و نخستین گروهی هستند که واکنش رفتاری نشان می‌دهند.
پاسخ رفتاری: جابجایی فضایی
در غیاب طعمه کافی در عمق، کوسه‌ها ناگزیر به:
گسترش قلمرو جستجوی غذا
ورود به نواحی کم‌عمق
نزدیک‌شدن به زیستگاه‌های انسانی
می‌شوند؛ پدیده‌ای که در ادبیات علمی به‌عنوان Behavioral Habitat Shift شناخته می‌شود.
نقش صید مخرب و مدیریت ناپایدار
شواهد جهانی نشان می‌دهد ترکیب عوامل زیر بیشترین نقش را در فروپاشی تروفیک دارد:
صید ترال کف و تخریب زیستگاه‌های بنتیک در گذشته ها
تورهای با چشمه غیراستاندارد
صید خارج از فصل زادآوری
عدم رعایت حداقل اندازه زیستی
ضعف نظام پایش ذخایر (Stock Assessment)
این عوامل موجب کاهش ظرفیت بازتولید طبیعی اکوسیستم و تسریع فرسایش عملکردی آن می‌شوند.
 تفسیر رفتاری: تهدید یا شاخص؟

از منظر اکولوژی رفتاری:

حضور کوسه در ساحل الزاماً معادل افزایش رفتار تهاجمی نیست
گونه‌های غالب خلیج فارس عمدتاً رفتار غیرتهاجمی و فرصت‌جویانه دارند
رفتار مشاهده‌شده بیش از آنکه امنیتی باشد، اکولوژیک است
بنابراین، تمرکز بر «خطر کوسه» انحراف از مسئله اصلی یعنی بحران ساختاری اکوسیستم است.
پیامدهای اکولوژیک و مدیریتی
تداوم این روند می‌تواند به:
فروپاشی آبشارهای تغذیه‌ای
کاهش تنوع زیستی
افزایش ناپایداری ذخایر شیلاتی
تشدید تعارض انسان–حیات‌وحش
منجر شود.
 نتیجه‌گیری
جابجایی کوسه‌ها به نواحی ساحلی کیش، نشانه نهایی فشار مزمن انسانی بر زنجیره غذایی خلیج فارس است. این پدیده نه استثنا، بلکه پیامد منطقی مدیریت ناپایدار منابع دریایی است.
 بی‌توجهی به این سیگنال هشدار، می‌تواند اکوسیستم را به نقطه‌ای برساند که بازگشت‌پذیری آن به‌شدت محدود شود.
"لطفا در هنگام تماشای این کوسه های بی آزار به آن ها غذای دستی ندهید و نگاه علمی و پژوهشی"  داشته باشید./ ۸۴۷

علیرضا کیهان‌پور 

منابع (References)
Heithaus, M.R. et al. (2008). Apex predators and the conservation of ecosystems. Science, 320: 123–126.
Myers, R.A., Worm, B. (2003). Rapid worldwide depletion of predatory fish communities. Nature, 423: 280–283.Ferretti, F. et al. (2010). Patterns and ecosystem consequences of shark declines. Ecology Letters, 13: 1055–1071.
Jackson, J.B.C. et al. (2001). Historical overfishing and the collapse of coastal ecosystems. Science, 293: 629–637.
FAO (2022). The State of World Fisheries and Aquaculture. FAO, Rome.
Pauly, D. et al. (1998). Fishing down marine food webs. Science, 279: 860–863.