یادداشت؛ علیرضا کیهان پور:
«آب در ترازوی زندگی: ۲.۵ درصدی که سرنوشت بشر را رقم میزند»
فاخته- «و... خداوند هستیآفرین را همواره شکر گزاریم که همه موجودات زنده شامل انسانها، طبیعت، دام، طیور، گیاهان، درختان، چرندگان، پرندگان و تمامی مظاهر حیات، تنها از ۲.۵ درصد آب کره زمین ارتزاق میکنند؛ و مخلوقات پروردگار مهربان هرگز از رحمت و برکت او فراموش نشدهاند و تاکنون نیز از نعمات خدادادی بهرهمند بودهاند؛ و چه معجزهای زیباتر از این.»
چکیده
آب مهمترین منبع طبیعی برای استمرار حیات، توسعه اقتصادی و پایداری اکوسیستمهاست.
تنها حدود ۲.۵ درصد از کل آب موجود در کره زمین را آب شیرین تشکیل میدهد و بخش عمدهای از آن در یخچالهای طبیعی و ذخایر زیرزمینی عمیق و غیرقابل دسترس قرار دارد.
افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و مصرف ناپایدار، منابع محدود آب شیرین را با فشار فزاینده مواجه کرده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی، به بررسی وضعیت منابع آب شیرین جهان، چالشهای دسترسی و کیفیت آب، و راهکارهای مدیریتی و فناورانه برای استفاده بهینه از این منبع حیاتی میپردازد.
مقدمه
آب عنصر بنیادین حیات است. بدون دسترسی به آب کافی و سالم، نه توسعه پایدار امکانپذیر است و نه امنیت غذایی و زیستی تضمین میشود. حجم کل آب موجود در کره زمین حدود ۱۳۷۰ میلیون کیلومتر مکعب برآورد میشود. از این مقدار، تنها ۲.۵ درصد آب شیرین است و از همین میزان نیز بخش کوچکی برای مصرف مستقیم انسان و سایر موجودات زنده در دسترس قرار دارد.
این واقعیت نشان میدهد که تمامی حیات انسانی، کشاورزی، دامداری، صنعت، پوشش گیاهی، چرخههای زیستی و حتی پایداری اقلیمی، به سهمی بسیار اندک از کل ذخایر آبی زمین وابسته است. چنین محدودیتی، مدیریت منابع آب را به یکی از حیاتیترین چالشهای قرن بیستویکم تبدیل کرده است.
منابع آب شیرین و وضعیت جهانی
توزیع منابع آب
حدود ۹۷.۵ درصد آب زمین شور و در اقیانوسها و دریاها ذخیره شده است.
تنها ۲.۵ درصد آب شیرین است.
از این ۲.۵ درصد:
حدود ۷۰ درصد در یخچالهای طبیعی و یخهای قطبی ذخیره شده است.
بخش قابل توجهی در آبهای زیرزمینی عمیق قرار دارد.
تنها حدود ۱.۲ درصد از آب شیرین در رودخانهها، دریاچهها، تالابها و منابع سطحی در دسترس مستقیم قرار دارد.
در واقع، بخش قابل استفاده مستقیم برای انسان و سایر موجودات، کمتر از نیم درصد کل آب کره زمین است.
مصرف و فشار بر منابع
رشد سریع جمعیت جهانی، توسعه شهرنشینی، گسترش کشاورزی صنعتی و افزایش تقاضای صنعتی، فشار بیسابقهای بر منابع محدود آب شیرین وارد کرده است.
بر اساس گزارشهای بینالمللی:
بیش از ۲ میلیارد نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند.
حدود ۴ میلیارد نفر حداقل یک ماه در سال با تنش آبی مواجهاند.
این ارقام نشان میدهد که مسئله آب نهتنها یک موضوع زیستمحیطی، بلکه یک چالش امنیتی، اقتصادی و اجتماعی جهانی است.
چالشهای مدیریت منابع آب
کمبود و تنش آبی
تنش آبی زمانی رخ میدهد که میزان برداشت از منابع، بیش از ظرفیت تجدیدپذیری آن باشد. مناطق خشک و نیمهخشک بیشترین آسیبپذیری را دارند.
آلودگی منابع آب
پسابهای صنعتی، فاضلابهای شهری، مصرف بیرویه کودها و سموم کشاورزی و ورود فلزات سنگین، کیفیت منابع آب شیرین را تهدید میکند و هزینه تصفیه را افزایش میدهد.
تغییرات اقلیمی
گرمایش جهانی، تغییر الگوی بارش، کاهش بارندگی و افزایش خشکسالیهای طولانیمدت، منابع آب سطحی و زیرزمینی را کاهش داده و امنیت آبی را تهدید میکند.
راهکارهای مدیریتی و فناورانه
مدیریت تقاضا
اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی
استفاده از سامانههای آبیاری نوین
کاهش هدررفت آب شهری
فرهنگسازی مصرف بهینه
بازچرخانی و فناوری
تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب
بهرهگیری از فناوری آبشیرینکن با انرژیهای تجدیدپذیر
پایش هوشمند منابع آب
حکمرانی و سیاستگذاری
مدیریت یکپارچه حوضههای آبریز
تقویت قوانین حفاظت از منابع آب
همکاری منطقهای و بینالمللی در مدیریت منابع مشترک
آب؛ معجزهای جاری در زندگی
شگفتانگیز است که تمامی چرخههای زیستی — از رشد یک دانه کوچک تا فعالیت پیچیدهترین صنایع — وابسته به سهمی بسیار اندک از ذخایر آبی زمین است.
انسان، دام، طیور، گیاهان، درختان، چرندگان، پرندگان و تمامی زیستبومها، تنها از همان ۲.۵ درصد آب شیرین ارتزاق میکنند. این حقیقت، علاوه بر جنبه علمی، حامل پیامی عمیق از نظم الهی و توازن آفرینش است.
با وجود محدودیت شدید منابع، چرخه طبیعی آب از طریق تبخیر، بارش و بازچرخانی، امکان استمرار حیات را فراهم ساخته است؛ نعمتی که اگرچه محدود است، اما با مدیریت صحیح، میتواند پایدار بماند.
سخن پایانی
۲.۵ درصد آب شیرین زمین، ستون فقرات حیات بر سیاره ماست. این منبع محدود، سرنوشت بشر و سایر موجودات زنده را رقم میزند. افزایش فشارهای انسانی و اقلیمی، ضرورت بازنگری در شیوههای مصرف و مدیریت را دوچندان کرده است.
آینده امنیت غذایی، توسعه اقتصادی، ثبات اجتماعی و پایداری محیط زیست، وابسته به مدیریت علمی، مسئولانه و اخلاقمحور منابع آب است.
اگر قدر این نعمت محدود دانسته شود، ۲.۵ درصد کافی است؛
اما اگر بیتدبیر مصرف شود، حتی تمام دریاها نیز تشنگی بشر را رفع نخواهند کرد./ ۸۹۰
علیرضا کیهان پور
دسترسی سریع
بخش های مفید
راه های ارتباطی
