از برگه تقلب تا سفره مردم؛ چگونه فساد در زنجیره غذا می‌تواند امنیت غذایی یک ملت را به گروگان بگیرد؟

نگاهی به فیلم "Bad Genius" ساخت سینمای کشور تایلند و درس‌های آن برای اقتصاد، امنیت غذایی و حکمرانی

مقدمه
فاخته- گاهی یک فیلم سینمایی می‌تواند بیش از ده‌ها کتاب اقتصاد، جامعه‌شناسی و مدیریت، یک حقیقت بزرگ را به تصویر بکشد. فیلم «Bad Genius» در ظاهر داستان چند دانش‌آموز نخبه است که با طراحی شبکه‌ای پیچیده، تقلب در امتحانات را به کسب‌وکاری سودآور تبدیل می‌کنند. اما در لایه‌های عمیق‌تر، این فیلم درباره سازوکاری سخن می‌گوید که در بسیاری از فسادهای بزرگ اقتصادی جهان نیز دیده می‌شود؛ سازوکاری که از یک تخلف کوچک آغاز شده و به تدریج به شبکه‌ای پیچیده از منافع، پول و نفوذ تبدیل می‌شود.
در این فیلم، تقلب تنها یک پاسخ اشتباه در برگه امتحان نیست؛ بلکه نمادی از لحظه‌ای است که فرد تصمیم می‌گیرد میان شایستگی و میان‌بُر، دومی را انتخاب کند. همین انتخاب، اگر در مقیاس بزرگ‌تر و در ساختارهای اقتصادی و اداری تکرار شود، می‌تواند به بحران‌هایی تبدیل شود که امنیت غذایی، رفاه عمومی و اعتماد اجتماعی را تهدید می‌کنند.

تقلب؛ نخستین آجر دیوار فساد

هیچ فساد بزرگی از ابتدا بزرگ نبوده است.
تاریخ اقتصاد جهان نشان می‌دهد که بسیاری از پرونده‌های بزرگ فساد، از یک تصمیم کوچک آغاز شده‌اند:
یک مجوز رانتی؛
یک قرارداد غیرشفاف؛
یک فاکتور صوری؛
یک گزارش خلاف واقع؛
یا یک چشم‌پوشی عامدانه از قانون.
در ظاهر، این اقدامات ممکن است ناچیز به نظر برسند؛ اما هنگامی که سود حاصل از آن‌ها از هزینه احتمالی تخلف بیشتر باشد، زمینه برای شکل‌گیری فساد ساختاری فراهم می‌شود.

فیلم "Bad Genius" دقیقاً همین منطق را به تصویر می‌کشد. دانش‌آموزان ابتدا تصور می‌کنند تنها یک بار از قانون عبور می‌کنند، اما به تدریج شبکه‌ای شکل می‌گیرد که منطق آن دیگر آموزش نیست؛ بلکه کسب درآمد از تخلف است.

امنیت غذایی؛ حساس‌ترین بخش اقتصاد

در میان همه حوزه‌های اقتصادی، امنیت غذایی جایگاهی ویژه دارد. اگر در برخی بخش‌ها فساد موجب زیان مالی شود، در بخش غذا پیامدها مستقیم به زندگی روزمره مردم منتقل می‌شود.
افزایش هزینه تولید، اختلال در تأمین
 نهاده‌ها، توزیع نامناسب کالاهای اساسی یا برهم خوردن تعادل بازار، در نهایت خود را در قیمت نان، گوشت، مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات نشان می‌دهد.
به همین دلیل در بسیاری از کشورها، زنجیره تأمین غذا در شمار حوزه‌های راهبردی قرار دارد و تحت نظارت شدید نهادهای دولتی و نظارتی اداره می‌شود.
نهاده‌های دامی؛ قلب پنهان تولید غذا
بخش بزرگی از امنیت غذایی هر کشور به نهاده‌های دامی وابسته است.
ذرت، جو، کنجاله سویا و سایر خوراک‌های دام و طیور، مواد اولیه‌ای هستند که تولید گوشت، مرغ، تخم‌مرغ و شیر بر آن‌ها استوار است.
هرگونه اختلال در این زنجیره می‌تواند اثرات گسترده‌ای بر بازار مواد غذایی داشته باشد.
گردش مالی بالا، وابستگی به واردات در برخی کشورها، پیچیدگی زنجیره توزیع و نقش حیاتی این کالاها، موجب می‌شود که این حوزه همواره نیازمند شفافیت، پاسخگویی و نظارت دقیق باشد.

وقتی فساد به امنیت غذایی گره می‌خورد

فساد در زنجیره غذا با فساد در بسیاری از حوزه‌های دیگر تفاوت دارد.
در اینجا قربانی نهایی تنها بودجه عمومی نیست؛ بلکه سفره مردم است.
هرگونه انحراف در فرآیندهای تأمین، ذخیره‌سازی، توزیع یا مدیریت منابع می‌تواند به کمبود کالا، افزایش قیمت و بی‌ثباتی بازار منجر شود.
به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان معتقدند که فساد در بخش غذا و نهاده‌های تولیدی، یکی از پرهزینه‌ترین انواع فساد برای جامعه است.
پرونده‌های اقتصادی و حساسیت بالای قوه مقتدر قضائیه و حاکمیت برای برخورد 
در سال ۱۳۹۸ خبر "بازداشت مدیرعامل وقت شرکت پشتیبانی امور دام" به اتهام «اخلال در نظام اقتصادی» و «اخلال در مایحتاج عمومی» توسط رسانه‌های رسمی کشور منتشر شد. (اینجا) صرف‌نظر از جزئیات حقوقی هر پرونده و نتایج نهایی آن، انتشار چنین اخباری نشان‌دهنده حساسیت بالای حاکمیت نسبت به حوزه امنیت غذایی و بازار کالاهای اساسی است.
همین حساسیت نیز نشان می‌دهد که مدیریت زنجیره غذا صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از امنیت ملی، رفاه عمومی و ثبات اجتماعی محسوب می‌شود.

سرمایه اجتماعی؛ قربانی خاموش فساد

زیان مالی پرونده‌های فساد قابل محاسبه است؛ اما خسارت به اعتماد عمومی بسیار دشوارتر اندازه‌گیری می‌شود.
اعتماد، مهم‌ترین سرمایه هر جامعه است.
وقتی مردم احساس کنند که قواعد رقابت برای همه یکسان نیست، یا برخی افراد می‌توانند از مسیرهای غیرشفاف به منافع بزرگ دست پیدا کنند، سرمایه اجتماعی تضعیف می‌شود.
در چنین شرایطی حتی فعالان اقتصادی سالم نیز آسیب می‌بینند؛ زیرا فضای کسب‌وکار از رقابت شفاف فاصله می‌گیرد.

پول، قدرت و وسوسه میان‌بُر

فیلم "Bad Genius" به خوبی نشان می‌دهد که بسیاری از افراد در آغاز راه قصد ارتکاب جرم ندارند.
آن‌ها صرفاً به دنبال یک میان‌بُر هستند.
اما میان‌بُرهای کوچک به تدریج به شبکه‌های بزرگ تبدیل می‌شوند.
در اقتصاد نیز همین اتفاق رخ می‌دهد. وسوسه دسترسی سریع‌تر به سود، قدرت یا نفوذ می‌تواند برخی افراد را به سمت نادیده گرفتن قواعد سوق دهد.
هرچه نظارت ضعیف‌تر باشد، احتمال شکل‌گیری چنین چرخه‌هایی بیشتر خواهد شد.

نقش رسانه‌ها در مقابله با فساد

رسانه‌ها یکی از مهم‌ترین ابزارهای شفافیت هستند.
اما نقش رسانه تنها انتشار خبر نیست.
رسانه حرفه‌ای باید:
آگاهی عمومی ایجاد کند؛
از قضاوت عجولانه پرهیز کند؛
بر مبنای اسناد و مدارک سخن بگوید؛
و مطالبه‌گر اصلاح ساختارها باشد.
در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، رسانه‌های تحقیقی نقش مهمی در کشف و پیشگیری از فساد ایفا کرده‌اند.

فناوری و شفافیت

امروزه فناوری می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای مقابله با فساد باشد.
سامانه‌های هوشمند رهگیری کالا، ثبت دیجیتال تراکنش‌ها، پایگاه‌های داده یکپارچه و ابزارهای تحلیل داده می‌توانند احتمال سوءاستفاده را کاهش دهند.
در زنجیره غذا، فناوری این امکان را فراهم می‌کند که مسیر حرکت کالا از مبدأ تا مصرف‌کننده قابل ردیابی باشد.
هرچه اطلاعات شفاف‌تر باشد، فرصت فساد کمتر خواهد شد

اخلاق؛ حلقه مفقوده توسعه

تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که توسعه صرفاً با سرمایه، فناوری یا قوانین حاصل نمی‌شود.
اخلاق حرفه‌ای نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
اگر فرهنگ سازمانی بر صداقت، پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری استوار نباشد، حتی بهترین قوانین نیز ممکن است کارایی لازم را نداشته باشند.
پیام اصلی فیلم "Bad Genius" نیز همین است:
هوش، بدون اخلاق، تضمینی برای پیشرفت جامعه نیست.

سخن رنج آور پایانی

فیلم "Bad Genius" داستانی درباره چند دانش‌آموز نیست؛ بلکه روایتی نمادین از انتخاب میان شایستگی و میان‌بُر است.
همین انتخاب در عرصه اقتصاد، مدیریت و حکمرانی نیز وجود دارد.
فساد زمانی آغاز می‌شود که افراد یا ساختارها تصور کنند می‌توانند بدون رعایت قواعد، به موفقیت دست یابند. اما هزینه نهایی چنین رویکردی را جامعه می‌پردازد.
در حوزه امنیت غذایی، این هزینه می‌تواند مستقیماً بر زندگی میلیون‌ها نفر اثر بگذارد. از این رو، شفافیت، پاسخگویی، نظارت مؤثر، رسانه‌های حرفه‌ای و اخلاق سازمانی، نه صرفاً ابزارهای مدیریتی، بلکه ستون‌های اصلی امنیت غذایی و توسعه پایدار به شمار می‌روند.
اگر "Bad Genius" را تنها فیلمی درباره تقلب بدانیم، پیام اصلی آن را از دست داده‌ایم. این فیلم هشداری است درباره لحظه‌ای که جامعه میان شایستگی و فساد، میان قانون و میان‌بُر، و میان اعتماد و منفعت کوتاه‌مدت یکی را انتخاب می‌کند. سرنوشت آن انتخاب، نه فقط در کلاس درس، بلکه در اقتصاد، سیاست و حتی سفره مردم نمایان خواهد شد.
این نسخه برای انتشار رسانه‌ای، از منظر حقوقی و حرفه‌ای، قابل دفاع‌تر است؛ زیرا میان نقد ساختاری فساد و طرح اتهام علیه اشخاص تمایز قائل می‌شود و بر منابع و اطلاعات عمومی تکیه دارد.

«در پایان در خصوص خبر «خبرگزاری مهر» در سال ۱۳۹۸ مبنی بر "بازداشت و کیفر قضایی مدیرعامل وقت شرکت پشتیبانی امور دام  در آن  سال (اینجا)، باید تراکنش های مالی و پرونده اخذ نهاده های طیور توسط یک صاحب مزرعه پرورشی طیور در اطراف شهرستان قم گشوده شود که دیگران شاید حتی در حد کمی قربانی این مرغدار شناخته شده نشده باشند و نام این فرد فعلا نزد نویسنده محفوظ است تا قوه مقتدر قضائیه در آستانه هفته گرامیداشت این قوه با  نام و یاد خاطره شهیدان والامقام آیت الله دکتر سیدمحمدحسین بهشتی و ۷۲ تن از یاران با وفایش در کربلای  دفتر حزب جمهوری اسلامی در سرچشمه تهران با "همکاری رسانه ها" این پرونده سال ۱۳۹۸ را دوباره گشوده و با شخم زدن آن ابعاد رانت و ویژه خواری از بیت المال مسلمین حراست و حفاظت نماید.»/961

علیرضا کیهان‌پور