یال‌های پریشان در باد فراموشی تاریخی

روایت اسبچه خزر، میراث زنده ایران باستان

فاخته- مقدمه: در پهنه‌ی تاریخ ایران، گاه میراث‌هایی مانده‌اند که نه تنها نشانی از گذشته‌ی درخشان‌اند، بلکه پلی میان اسطوره و زیست امروز ما محسوب می‌شوند. یکی از این گنجینه‌ها، اسبچه خزر است؛ موجودی نجیب، زیبا، مقاوم و هوشمند که گویی از دل نقش‌برجسته‌های هخامنشی و اشکانی به روزگار ما آمده است.
اما افسوس که این میراث ژنتیکی بی‌بدیل، امروز در سایه‌ی بی‌توجهی‌ها، سیاست‌زدگی‌ها و نبود مدیریت علمی، به یکی از مظلوم‌ترین ذخایر ژنتیکی دنیای دام بدل شده است.

۱. اسبچه خزر؛ نژادی از ژرفای تاریخ

اسبچه خزر یا Caspian Horse که در متون کهن به آن «اسب کاسپین» نیز گفته می‌شود، یکی از کهن‌ترین نژادهای شناخته‌شده در جهان است. شواهد باستان‌شناسی از گیلان، تالش و سواحل جنوبی دریای خزر نشان می‌دهد که قدمت این نژاد به بیش از پنج هزار سال پیش بازمی‌گردد.
در نقش‌های تخت‌جمشید، اسب‌هایی با اندام ظریف، چشمان درشت و قامتی کوچک دیده می‌شوند که دقیقاً با ویژگی‌های اسبچه خزر مطابقت دارند. پژوهش‌های ژنتیکی جدید نیز این نژاد را به عنوان یکی از جدهای اصلی اسب‌های خون‌گرم اروپایی معرفی کرده‌اند.

۲. ویژگی‌های زیستی و اخلاقی

اسبچه خزر نه اسب کوتاه‌قد است و نه پونی؛ بلکه نژادی مستقل و منحصر به‌فرد با ترکیبی از قدرت، سرعت، هوش و چالاکی است.
میانگین قد این نژاد بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر است اما توانایی پرش، کشش و دویدن آن از بسیاری از نژادهای بزرگ‌تر بیشتر است.
چشمان درشت و نافذ، یال بلند و پرپشت، گوش‌های تیز و رفتار نجیبانه‌اش باعث شده در نگاه نخست، شرافت و اصالت ایرانی از چهره‌اش هویدا باشد.

۳. از گیلان تا یزد؛ کوچ آرام نجابت

اگرچه زیستگاه اصلی این نژاد در نواحی شمالی ایران و دامنه‌های البرز است، اما در دهه‌های اخیر یزد نیز به یکی از مراکز نگهداری و پرورش اسبچه خزر بدل شده است.
در استان یزد، نمونه‌های ارزشمندی از این نژاد، از جمله اسب معروف «آراد»، نگهداری می‌شوند که در یازدهمین جشنواره ملی زیبایی اسبچه خزر به‌عنوان «اسطوره‌ی زیبایی» شناخته شد.
بنابر برخی گزارش‌ها، حدود ۱۰ رأس از این اسب‌ها در یزد موجود است و تلاش‌هایی مردمی برای حفظ این نژاد در اقلیم خشک و کویری منطقه در جریان است. 
این موضوع نشان می‌دهد که اسبچه خزر توان سازگاری با شرایط متنوع اقلیمی ایران را دارد.

۴. بحران بقا و فراموشی فرهنگی

با وجود ارزش جهانی این نژاد، امروز جمعیت اسبچه خزر در ایران کمتر از هزار رأس تخمین زده می‌شود. بسیاری از اسب‌های اصیل به خارج از کشور منتقل شده‌اند و در انگلستان و آمریکا تحت عنوان «Caspian Breed» ثبت شده‌اند؛ در حالی‌که در سرزمین مادری‌اش، هنوز حتی بانک ژن واحد و مستندات ملی دقیق وجود ندارد.
از سوی دیگر، نبود برنامه‌های علمی اصلاح‌نژاد، کمبود بودجه در مراکز پرورش، و بی‌توجهی نهادهای فرهنگی موجب شده این موجود افسانه‌ای در معرض فراموشی تاریخی قرار گیرد.

۵. یال‌های پریشان در باد بی‌تدبیری

اسبچه خزر تنها یک حیوان نیست؛ نمادی از شکوه تمدن ایرانی است. یال‌های پریشانش در باد، یادآور شکوهی است که اگر از دل سنگ‌نگاره‌های تخت‌جمشید برخیزد، هنوز می‌تواند روح ملی را بیدار کند.
اما در روزگار ما، این یال‌های پریشان نه در میدان‌های افتخار، که در باد فراموشی می‌رقصند. 
آنجا که تبلیغات و پروژه‌های ظاهری جای پژوهش و حفاظت واقعی را گرفته است.

«زین بر دوش اسطوره»

نبرد خاموش اسبچه خزر برای بقا در سرزمین فراموشی

۶. صدای نجابت در میدان ژن
اسبچه خزر، تنها نژاد بومی ایران نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های ژنتیکی بسیاری از نژادهای مشهور اروپایی است. پژوهش‌های انجام‌شده در مراکز ژنتیک اسب در کمبریج و آکسفورد نشان داده‌اند که ژن‌های اسبچه خزر در تبار اسب عرب، تورابرِد انگلیسی و برخی نژادهای مدیترانه‌ای حضور دارند.
به‌عبارتی، این اسب کوچک ایرانی نقشی بزرگ در شکل‌گیری نژادهای جهانی ایفا کرده است — اما هنوز در کشور خود، در سایه‌ی غفلت، گمنام مانده است.

۷. از یزد تا گیلان؛ پرورش نجابت در دو اقلیم
در سال‌های اخیر، برخی از پژوهشگران و دوستداران اسب در استان یزد، با همتی ستودنی، به نگهداری و تکثیر این نژاد روی آورده‌اند.
مرکز پرورش اسب‌های اصیل در منطقه مهریز و تفت، یکی از نقاطی است که تعدادی از اسبچه‌های خزر در آن نگهداری می‌شوند. در اقلیم خشک و کویری، این اسب کوچک با هوش بالا و توان سازگاری حیرت‌انگیز توانسته دوام آورد و حتی در جشنواره‌های ملی خوش بدرخشد.

این موضوع نشان می‌دهد که خاستگاه ژنتیکی این نژاد نه در محدودیت اقلیم، بلکه در غنای درونی و تطبیق‌پذیری فطری آن نهفته است — درست مانند مردم ایران.

۸. جهانی که قدرش را دانست

در دهه ۱۹۷۰ میلادی، تلاش‌های «لوئیس فیروز» و گروهی از پژوهشگران بین‌المللی موجب شد که نژاد اسبچه خزر پس از قرن‌ها فراموشی دوباره در جهان مطرح شود. امروز در بیش از ۱۵ کشور از جمله انگلستان، فرانسه، نیوزیلند و آمریکا، انجمن‌های رسمی برای ثبت و تکثیر این نژاد فعال هستند.
اما تناقض تلخ اینجاست که بسیاری از آن کشورها با افتخار، شجره‌نامه و گواهی اصالت برای این اسب صادر می‌کنند، در حالی‌که در زادگاهش، هنوز نظام ثبتی مشخص و حمایت پایدار وجود ندارد.

۹. ضرورت تأسیس مرکز ملی اسبچه خزر در یزد

یزد می‌تواند با تکیه بر موقعیت مرکزی، سابقه‌ی فرهنگی و توان علمی دانشگاهی، به مرکز ملی حفاظت و تکثیر اسبچه خزر تبدیل شود.
چنین مرکزی می‌تواند شامل بخش‌های زیر باشد:
بانک ژن اسبچه خزر برای حفظ ذخایر خونی اصیل ایرانی
مزرعه الگویی پرورش و اصلاح نژاد در اقلیم کویری یزد
موزه زنده اسب ایرانی برای آموزش و جذب گردشگر
برنامه آموزشی برای نوجوانان و دانشجویان علوم دامی و دامپزشکی
این طرح نه فقط برای نجات یک نژاد، بلکه برای احیای بخشی از هویت ایرانی است.

۱۰. از اسطوره تا مسئولیت

اسبچه خزر آینه‌ای از تاریخ ایران است؛ درخشان، اما ترک‌خورده از بی‌مهری.
هر تار یال آن، نشانه‌ای از گذشته‌ای است که باید در آینده تداوم یابد. 
اگر امروز نجاتش ندهیم، فردا در موزه‌های خارجی به‌عنوان «نمونه منقرض‌شده‌ ایران باستان» به نمایش درمی‌آید.
نجات این نژاد، یعنی احیای غرور ملی، احترام به میراث زیستی و زنده نگه‌داشتن نام ایران در عرصه ژنتیک جهانی.

۱۱. واپسین نِی‌نوا

در افق غروبِ دشت‌های یزد، شاید هنوز بتوان اسبچه‌ای را دید که یالش را به باد سپرده و با نگاهی نجیب، به سوی شمال می‌نگرد؛ به همان جایی که نیاکانش در ساحل خزر، با شاهزادگان ایران باستان می‌تاختند.
او نماد پیوند خاک و افتخار است؛
و ما، وارثانِ خاموشِ این نجابت.

سخن پایانی

اسبچه خزر، تنها یک نژاد نیست — یک روایت زنده از تداوم تمدن ایرانی است.
نجات او، یعنی نجات بخشی از حافظه‌ی زیستی این سرزمین.
اگر فردا فرزندان ما از ما بپرسند: «اسب ایرانی‌مان چه شد؟»
پاسخ ما نباید سکوت باشد.

پیشنهاد رسانه‌ای:

پیشنهاد می‌شود گزارش تصویری از «اسب آراد یزد» و طرح مستند «یال‌های جاوید» به عنوان کمپین ملی حمایت از اسبچه خزر تهیه شود تا صدای این میراث فراموش‌شده به گوش مردم و مسئولان برسد./ ۸۵۶

 علیرضا کیهان‌پور