بازار مهرگانِ دوشنبه ؛ تلاقی فرهنگ، اقتصاد و زندگی روزمره

بازاری فراتر از خرید ؛ فرصتی برای شاداب زندگی کردن 

فاخته- بازار "مهرگان" در شهر "دوشنبه"، پایتخت "تاجیکستان"، بیش از آن‌که فقط یک محل برای خرید و فروش باشد، آینه‌ای زنده از اقتصاد شهری، تنوع فرهنگی، تاریخ اجتماعی و سبک زندگی مردم آسیای مرکزی است. این بازار که در سال‌های اخیر جایگزین بازارهای سُنتی قدیمی پایتخت شده، نمودی از تحولات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در حال وقوع در جامعه تاجیکی است — جایی‌که سنت و مدرنیته، نیاز و تجربه زندگی روزمره-- در دل یک مجموعه تجاری کهن و نو با هم برخورد می‌کنند. 

بازار مهرگان چیست؟ شکل‌گیری و اهمیت آن
بازار مهرگان (Bозори Меҳргон) یکی از بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بازارهای شهر دوشنبه است که در سال ۲۰۱۴ به بهره برداری  رسید. 
این بازار که در بخش شرقی مرکز شهر واقع شده، به مساحت کل ۳۰ هزار متربع بازیربنای مفید  بیش از ده هزار متر مربع و سه طبقه، از منظر معماری و عملکرد، به‌جای یک بازار معمولی به سازه‌ای شبه‌عمارت تبدیل شده — با طاق‌های بلند، سقف شیشه‌ای هرم‌مانند و معماری الهام‌گرفته از سبک‌های سنتی جاده ابریشم که در "سال ۲۰۱۴  ۴۰ میلیون دلار سرمایه گذاری برای ساخت آن" هزینه شده است. 
نام مهرگان (Mehrgon) یادآور یکی از جشن‌های باستانی منطقه آسیای مرکزی و فرهنگ مشترک ایرانی–تاجیکی است که با سپاس و جشن برداشت محصول پیوند دارد — سمبلی از فراوانی، اشتراک و پیوند میان انسان و طبیعت--. 
جشن مهرگان در تاجیکستان هنوز به‌صورت رویدادی فرهنگی در پاییز برگزار می‌شود و بازارها و خیابان‌های شهر را زنده می‌کند. 

سفر به تاجیکستان

از بازار قدیم تا مهرگانِ مدرن — گذار تاریخی

پیش از ساخت مهرگان، در مرکز دوشنبه هفت باب از بازارهای سنتی مانند بازار شاه منصور (Shahmansur) یا بازار «سبز» نقش مهمی در اقتصاد و زندگی روزمره مردم داشتند. 
این بازارها با قدمت چندین دهه، محلی برای تبادل کالا، گفتگوهای اجتماعی و تجربه روزمره زندگی بودند. اما به‌دلایل توسعه شهری و بازسازی‌های برنامه‌ریزی‌شده، این بازارها بسته و بخش بزرگی از فعالیت‌هایشان به بازار مهرگان منتقل شد که اینک تعداد بازارها با احتساب مهرگان به هشت بازار در شهر دوشنبه رسیده است.

این گذار نمادی است از حرکت شهر از فضای "bazaar" سنتی به فضای مدرن سازمان‌یافته — تغییری که هم فرصت و هم چالش‌های خاص-- خود را آورده است.

ساختار و معماری: 
هنگامه مدرنیته و سنت
بازار مهرگان در ظاهر یک سازه مدرن است، اما در طراحی آن رد پای فرهنگ و تاریخ منطقه دیده می‌شود. معماری با طاق‌های بلند، گنبدهای نورگیر و فضاهای وسیع که نور طبیعی را به داخل هدایت می‌کنند، یادآور --بازارهای تاریخی آسیای مرکزی و طراحی‌های مساجد–بازار است. 

این فضا تلاش دارد فضای تجربه خرید سنتی را با استانداردهای مدرن ترکیب کند — سالن‌های مرتب، ردیف فروشگاه‌های مشخص، مسیرهای عریض و بخش‌های تقسیمی برای انواع کالاها--. 
تفاوت اصلی با بازارهای قدیمی چیزی بیش از شکل ظاهری است:
بازار مهرگان قصد دارد نظم، بهداشت و امنیت خرید را تا حدی ارتقا دهد — ویژگی‌هایی که در بازارهای خیابانی قدیمی-- به‌طور کامل رعایت نمی‌شد.
آنچه می‌توان در بازار مهرگان یافت
بازار مهرگان بیش از آنکه فقط «بازار مواد غذایی» باشد، یک مجموعه جامع از محصولات و تجربیات مصرفی به شمار می‌رود:
۱. محصولات غذایی و تخصصی بومی
میوه‌ها و تره‌بار تازه
سبزیجات فصلی
ادویه‌ها و خشکبار متنوع
انواع آجیل، خرما، توت خشک
عسل و محصولات محلی
انواع گوشت گرم و پروتئین تازه حیوانی قرمز و سفید 
غذاهای آماده سنتی مانند پلُف (غذای ملی تاجیکستان) و لینگو (نان سنتی) .

۲. کالاهای فرهنگی و صنایع دستی
بازار مکانی برای عرضه صنایع دستی، لباس‌های محلی، پارچه‌های سنتی، سفال، و تزئینات بومی است که نشان‌دهنده میراث فرهنگی تاجیکستان و اقوام هم‌پیوند است. 

۳. خدمات و تجربه شهری
طبقات بالایی بازار میزبان فروشگاه‌های پوشاک، خدمات آرایشی، و حتی دفاتر خدمات مالی و ارتباطی هستند — بخش‌هایی که تجربه بازار را از صرفاً خرید خوراکی‌ها به تجربه‌ای چندکارکردی در زندگی شهری-- تبدیل می‌کنند. 

مکان‌های برتر

نقش اقتصادی بازار مهرگان در شهر دوشنبه
بازار مهرگان فراتر از یک مرکز خرید است؛
این بازار محل تلاقی اقتصاد شهری و کشاورزی منطقه است:
۱. حلقه اتصال کشاورزان و مصرف‌کنندگان
بسیاری از محصولات در این بازار از مناطق مختلف تاجیکستان می‌آیند — انواع گوشت‌، لبنیات‌، تخم مرغ از روستاها و مرکز، میوه‌ها از منطقه گرمسیر ، برنج از تِرسانزادِه، خشکبار از شمال کشور و ادویه‌ها از دیگر نقاط. 
این زنجیره مبادله محصولات بومی به ویژه روستایی به مصرف شهری را تسهیل می‌کند و به کشاورزان امکان می‌دهد محصولات خود را مستقیم عرضه کنند.

۲. بازار به‌عنوان هاب اجتماعی–اقتصادی

برخلاف مراکز خرید مدرن و شیک، بازار مهرگان مکانی است که تعامل اجتماعی، گفتگو و مبادله فرهنگی را هم شکل می‌دهد. این تعامل‌ها بخش مهمی از سرمایه اجتماعی شهری را تقویت می‌کند؛ از گفتگوی بین فروشنده و خریدار تا دیدارهای روزمره همسایگان. 

۳. فرصت‌ها و چالش‌ها
درحالی‌که بازار تلاش دارد استانداردهای جدید را بپذیرد، برخی فروشندگان و مشتریان از افزایش هزینه‌ها، اجاره و قیمت کالاها انتقاد دارند و بازار را به‌جای فضای سنتی و شلوغ «بازاری آرام‌تر» می‌بینند که ممکن است از هویت اصیل بازار سنتی دور شود. 
این تضاد نمایانگر چالش گذار از سنت به مدرنیته است — موضوعی که بسیاری از مراکز شهری در آسیا و خاورمیانه نیز-- با آن روبه‌رو هستند.
بازار مهرگان و تجربه گردشگری

هرچند بازار مهرگان برای ساکنان شهری مهم است، برای گردشگران نیز درک زندگی روزمره و فرهنگ غذایی تاجیکستان فرصتی بی‌بدیل فراهم می‌کند. قدم زدن در میان ردیف‌های میوه‌های رنگارنگ، چانه‌زدن با فروشندگان، چشیدن خوراکی‌های محلی، و حتی مشاهده چیدمان سنتی کالاها بخشی از تجربه فرهنگی بازار به شمار می‌رود. 
وضوح سطوح بازار (محصولات غذایی در طبقه همکف، خدمات در طبقات بالاتر) باعث شده تا بازدید از بازار برای گردشگران با ذائقه‌های مختلف مناسب باشد:
 از علاقه‌مندان غذاهای بومی تا کسانی که به فرهنگ عمومی شهرها و سنت‌های شهری مرکز آسیا علاقه دارند.
سخن پایانی

 فراتر از خرید، روایت زندگی

بازار مهرگان در دوشنبه فقط یک مرکز تجاری نیست؛ این بازار نمایشی از تحولات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در عصر حاضر تاجیکستان است.
نمادی از گذر از بازارهای سنتی به ساختارهای مدرن
نقطه تلاقی کشاورزی منطقه و مصرف شهری
محلی برای تبادل فرهنگی و اجتماعی
بازتاب تغییر سبک زندگی و سبک مصرف در پایتخت

«بازار مهرگان شاید شلوغ‌ترین بازار جهان نباشد، اما قطعاً یکی از جالب‌ترین و زیباترین فضاهای شهری در آسیای مرکزی است که می‌تواند به درک بهتر زندگی روزمره، فرهنگ، اقتصاد و تجربه انسان در بافت شهری کمک کند — فضایی که در آن گذشته و حال با هم حرف می‌زنند-- و فردای شهر را می‌سازند.»/۸۷۹
             

علیرضا کیهان‌پور