نگاهی به چالش‌ها و مطالبات بر زمین‌مانده واکسیناتورهای دام و طیور در گفت‌وگو با فعالان صنفی؛ بزرگ‌ترین مطالبه این قشر چیست؟

فاخته- کرمانشاه؛ اجرای دقیق عملیات واکسیناسیون و مایه کوبی، به عنوان سنگر نخست پیشگیری از بیماری‌ها در دامداری‌ها و مرغداری‌ها، نقش کلیدی در حفظ سرمایه دامی کشور و امنیت غذایی جامعه دارد. با این حال، افرادی که در خط مقدم این چرخه خطیر یعنی «واکسیناتورها» فعالیت می‌کنند، با چالش‌های معیشتی، حقوقی و ایمنی فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در این گفت‌وگو، زوایای پیدا و پنهان سختی‌های این شغل، خلأهای بیمه‌ای و قانونی و مطالبات صنفی همکاران این حوزه را در گفتگو با «شهرام مهرکی» از فعالان حوزه پیرادامپزشکی بررسی کرده‌ایم.

فاخته- کرمانشاه؛: به عنوان پرسش نخست، آیا شغل واکسیناتور در قوانین فعلی جزو مشاغل سخت و زیان‌آور شناخته می‌شود؟ واقعیت میدانی سختی این کار چیست؟

شهرام مهرکی: واقعیت این است که کار واکسیناتورهای دامپزشکی، به‌ویژه همکارانی که در حوزه طیور و دام فعالیت می‌کنند، با سختی‌ها و خطرات متعددی همراه است که متأسفانه به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. 

همکاران ما در سالن‌های پرورش طیور با گردوغبار، گاز آمونیاک، مواد شیمیایی و گاهی موادی مانند فرمالین مواجه هستند. در حوزه دام نیز کار در شرایط دشوار محیطی، قرار گرفتن طولانی‌مدت در وضعیت‌های نامناسب بدنی، فشار بر کمر و مفاصل، مسیرهای طولانی و صعب‌العبور، خطر برخورد با حیوانات و گزیدگی از جمله مشکلات روزمره این شغل است. علاوه بر این، تردد در جاده‌های ناایمن، به‌ویژه در فصول نامساعد، و حضور در مناطق دورافتاده می‌تواند خطر حوادث جاده‌ای و سایر اتفاقات حین کار را افزایش دهد.

با این حال، درباره اینکه عنوان شغلی واکسیناتور به‌تنهایی و به‌صورت عمومی مشمول مقررات مشاغل سخت و زیان‌آور است یا خیر، باید بر اساس قوانین جاری و شرایط واقعی هر شغل بررسی دقیق انجام شود. مطالبه ما این است که شرایط کاری واکسیناتورها به‌صورت تخصصی ارزیابی شود و خطرات واقعی این حرفه در تصمیم‌گیری‌های قانونی مورد توجه قرار گیرد.

فاخته- کرمانشاه؛ چه آسیب‌های جسمانی و بیماری‌های مزمنی در این حرفه شایع است؟

شهرام مهرکی: واکسیناتورها به دلیل ماهیت شغل خود در معرض مجموعه‌ای از خطرات جسمی و بهداشتی قرار دارند. مشکلات اسکلتی‌عضلانی ناشی از نشستن طولانی‌مدت در وضعیت نامناسب، خم شدن‌های مکرر، فشار به کمر و زانوها، تماس با گردوغبار و گازهای محرک و همچنین مواجهه با مواد شیمیایی از جمله نگرانی‌های جدی این حوزه هستند.

از طرف دیگر، افرادی که با دام و طیور سروکار دارند، ممکن است در معرض بیماری‌های مشترک انسان و حیوان (زئونوز) قرار بگیرند. همچنین تماس اتفاقی با واکسن‌ها و مواد مورد استفاده در عملیات واکسیناسیون، به‌ویژه در صورت رعایت نشدن اصول ایمنی، می‌تواند خطراتی برای سلامت افراد ایجاد کند.

من شخصاً حدود هشت تا نه سال پیش، با توجه به اهمیت این موضوع، کانالی با هدف جمع‌آوری مستندات مشکلات، حوادث و بیماری‌های همکاران دامپزشکی ایجاد کردم. در طول این سال‌ها، همکارانی از نقاط مختلف کشور تجربیات و مستندات خود را درباره آسیب‌ها و مشکلاتی که در حین کار برایشان پیش آمده بود، ارسال کرده‌اند و بخشی از این موارد در کانال منتشر شده است. این مستندات نشان می‌دهد که لازم است موضوع سلامت شغلی واکسیناتورها جدی‌تر بررسی شود؛ هرچند برای تعیین میزان شیوع هر بیماری یا اثبات ارتباط مستقیم آن با شغل، نیازمند بررسی‌های تخصصی پزشکی و اپیدمیولوژیک هستیم.

فاخته- کرمانشاه؛ دستمزد و نرخ‌نامه‌های واکسیناسیون تا چه اندازه با شرایط اقتصادی و زحمات این کار همخوانی دارد؟

شهرام مهرکی: یکی از مشکلات اساسی همکاران ما، نبود امنیت شغلی و درآمدی پایدار است. بسیاری از واکسیناتورها به‌صورت آزاد فعالیت می‌کنند و درآمدشان مستقیماً به میزان کاری بستگی دارد که انجام می‌دهند. به این معنا که اگر فردی به هر دلیل نتواند کار کند، درآمد او نیز متوقف می‌شود. در چنین شرایطی، هزینه‌های رفت‌وآمد، استهلاک وسایل نقلیه، تجهیزات کار، هزینه‌های زندگی و سایر مخارج، فشار زیادی به فرد وارد می‌کند.

از سوی دیگر، وقتی قرارداد مشخصی وجود ندارد که در آن دستمزد، مزایا و تعهدات طرفین تعیین شده باشد، امکان برنامه‌ریزی مالی برای همکاران بسیار محدود می‌شود. به همین دلیل، مطالبه ما این است که نرخ‌گذاری خدمات واکسیناسیون با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی روز، سختی کار، هزینه‌های جانبی، خطرات شغلی و تخصص مورد نیاز انجام شود.

دستمزد این حرفه نباید صرفاً بر اساس تعداد واکسن تزریق‌شده محاسبه شود، بلکه باید تمام هزینه‌ها و مسئولیت‌های واقعی کار نیز در آن لحاظ گردد.

فاخته- کرمانشاه؛ آیا واکسیناتورها با تأخیر در دریافت مطالبات و مشکلات امنیت مالی مواجه هستند؟

شهرام مهرکی: مهم‌ترین مسئله‌ای که ما با آن روبه‌رو هستیم، نبود یک چارچوب شغلی مشخص و تضمین‌شده برای درآمد و حمایت‌های مالی است. بسیاری از همکاران به‌صورت آزاد کار می‌کنند و حقوق ثابت، عیدی، پاداش، مزایای شغلی و حمایت مالی در دوران بیماری یا ناتوانی موقت از کار ندارند. درآمد آن‌ها وابسته به کارکرد روزانه یا میزان خدماتی است که انجام می‌دهند.

در چنین شرایطی، حتی یک بیماری ساده، شکستگی دست یا پا، حادثه رانندگی یا هر اتفاقی که فرد را برای مدتی از کار دور کند، می‌تواند به قطع کامل درآمد او منجر شود؛ آن هم در حالی که هزینه‌های زندگی و تعهدات خانوادگی متوقف نمی‌شوند. درباره میزان تأخیر در پرداخت مطالبات نیز برای ارائه آمار دقیق باید اطلاعات مستند جمع‌آوری شود؛ اما نبود قراردادهای شفاف و سازوکار مشخص برای پرداخت، خود یکی از زمینه‌های ایجاد اختلاف و ناامنی مالی است.

فاخته- کرمانشاه؛ وضعیت بیمه تأمین اجتماعی و بیمه تکمیلی واکسیناتورها چگونه است؟

شهرام مهرکی: یکی از جدی‌ترین مشکلات واکسیناتورهای آزاد، نبود پوشش بیمه‌ای تضمین‌شده از سوی کارفرما یا مجموعه‌ای است که خدمات برای آن انجام می‌شود. در شرایط فعلی، بسیاری از همکاران ما بدون قرارداد رسمی مشخص و بدون بسته کامل مزایای شغلی فعالیت می‌کنند. در نتیجه، برخورداری از بیمه تأمین اجتماعی، بیمه تکمیلی، بیمه حوادث و سایر حمایت‌ها به وضعیت فردی هر همکار وابسته است و پوشش یکپارچه و تضمین‌شده‌ای برای کل این گروه وجود ندارد.

اگر واکسیناتور بخواهد برای آینده خود بیمه‌پردازی کند، ممکن است ناچار باشد شخصاً هزینه آن را تأمین کند؛ آن هم از درآمدی که نوسان دارد و به میزان کارکردش وابسته است. مطالبه ما این است که وضعیت استخدامی و بیمه‌ای این افراد به‌صورت شفاف تعیین تکلیف شود و متناسب با نوع رابطه کاری آن‌ها، سازوکار مشخصی برای بیمه تأمین اجتماعی، حوادث، مسئولیت حرفه‌ای و در صورت امکان بیمه تکمیلی فراهم گردد.

فاخته- کرمانشاه؛ در صورت بروز حادثه، گزیدگی یا بیماری شدید شغلی، چه حمایت قانونی و بیمه‌ای وجود دارد؟

شهرام مهرکی: مشکل اصلی این است که بسیاری از واکسیناتورها از یک نظام حمایتی شغلی مشخص و فراگیر برخوردار نیستند. تصور کنید فردی در حین انجام وظیفه دچار حادثه شود، حیوانی به او آسیب برساند، در مسیر رفت‌وآمد تصادف کند یا به دلیل بیماری و آسیب جسمی برای چند هفته یا چند ماه قادر به کار نباشد. در این مدت، ممکن است درآمد او کاملاً قطع شود و هزینه درمان و زندگی نیز بر دوش خودش و خانواده‌اش باقی بماند. 

حتی اتفاقات خانوادگی، مانند فوت یکی از بستگان نزدیک، ممکن است فرد را برای مدتی از کار دور کند، اما در نبود قرارداد و حمایت مشخص، درآمد او در این مدت تضمین‌شده نیست. البته وجود یا نبود حمایت قانونی در هر حادثه به وضعیت بیمه، نوع رابطه کاری، شرایط حادثه و مقررات قابل اعمال بستگی دارد؛ اما مسئله ما این است که نباید حمایت از واکسیناتور به وضعیت اتفاقی قرارداد یا توان مالی شخصی او وابسته باشد. ما خواستار ایجاد سازوکاری هستیم که پوشش حوادث حین کار، بیماری‌های شغلی، مسئولیت حرفه‌ای و حمایت مالی در دوره ناتوانی موقت یا دائم را به‌طور روشن مشخص کند.

فاخته- کرمانشاه؛ نبود تشکل صنفی مستقل چه تأثیری بر حقوق واکسیناتورها گذاشته است؟

شهرام مهرکی: به اعتقاد من، نبود تشکل صنفی مستقل و قدرتمند یکی از مهم‌ترین دلایل تداوم مشکلات همکاران ماست. در حال حاضر، بسیاری از واکسیناتورها به‌صورت پراکنده فعالیت می‌کنند و مرجع واحدی وجود ندارد که بتواند مطالبات آن‌ها را به‌صورت منسجم پیگیری کند، درباره دستمزد و قراردادها مذاکره نماید یا در برابر مشکلات مشترک از حقوق آن‌ها دفاع کند.

حدود ۱۶ تا ۱۷ سال پیش، تلاش‌هایی برای تشکیل یک صنف در حوزه پیراپزشکی دامپزشکی صورت گرفت، اما این تشکل در ادامه منحل شد و پس از آن نیز تلاش مؤثر و مستمری برای احیای یک تشکل فراگیر شکل نگرفت. در سال‌های اخیر، تعدادی از همکاران دوباره موضوع تشکیل صنف را پیگیری کرده‌اند؛ مدارکی جمع‌آوری شده و حتی به اداره کار مراجعه شده است. با این حال، این تلاش‌ها برای رسیدن به نتیجه به هماهنگی بیشتر، مشارکت همکاران و حمایت نهادهای مرتبط نیاز دارد.

رصد رویدادهای حوزه دامپزشکی و صنایع دام و طیور با درگاه های ارتباطی فاخته در «تلگرام»، «ایتا»، «بله» و «سروش»

دیدگاه خود را در خصوص این گزارش، از قسمت نظرات، به اشتراک بگذارید.

ما انتظار داریم سازمان نظام دامپزشکی، اداره کل دامپزشکی استان و اداره کار در چارچوب اختیارات قانونی خود به ساماندهی این موضوع کمک کنند. تشکیل تشکل صنفی به معنای تقابل با دامپزشکان، کارفرمایان یا سایر فعالان این حوزه نیست، بلکه هدف، ایجاد یک مرجع قانونی برای گفت‌وگو، پیگیری مطالبات، تنظیم روابط کاری و دفاع از حقوق افرادی است که در خط مقدم اجرای عملیات واکسیناسیون فعالیت می‌کنند. بدون وجود چنین مرجعی، هر فرد ناچار است مشکلات خود را به‌تنهایی پیگیری کند؛ در حالی که بسیاری از این مشکلات، مشترک و ساختاری هستند.

فاخته- کرمانشاه؛ در پایان، بزرگ‌ترین مطالبه شما از سازمان دامپزشکی کشور، وزارت کار و نظام دامپزشکی چیست؟

شهرام مهرکی: بزرگ‌ترین مطالبه ما، به رسمیت شناخته شدن جایگاه شغلی واکسیناتورها و فراهم شدن زمینه فعالیت قانونی، منظم و برخوردار از حمایت‌های شغلی است تا این قشر زحمتکش بتواند با آرامش خاطر و امنیت روانی و مالی، به رسالت خطیر خود در حفظ بهداشت و سلامت دام و طیور کشور ادامه دهد.

گفتگو: دکتر کامیارمحمدزاده