وقتی «سوغات» بوی مرگ می‌دهد؛ چرا خرید یک راکون تاکسیدرمی‌شده، شکست اخلاق در برابر حیات‌وحش است؟

فاخته- هالند میلیون‌ها هوادار نوجوان در سراسر جهان دارد. هر حرکت او، از مدل کفش و لباس گرفته تا نوع تغذیه و سبک زندگی، به سرعت در شبکه‌های اجتماعی بازتاب پیدا می‌کند. به همین دلیل، انتخاب‌های او دیگر صرفاً انتخاب‌های یک شهروند عادی نیست؛ بلکه به الگویی برای نسل جوان تبدیل می‌شود.
مشکل اصلی، خود تاکسیدرمی نیست. تاکسیدرمی در موزه‌های تاریخ طبیعی، مراکز دانشگاهی و پژوهشی، ابزاری ارزشمند برای آموزش، مطالعه گونه‌ها و حفظ نمونه‌های علمی است. اما هنگامی که حیوان تاکسیدرمی‌شده به یک کالای تزئینی، سوغاتی یا وسیله‌ای برای جلب توجه تبدیل می‌شود، ماجرا رنگ دیگری به خود می‌گیرد.
در چنین شرایطی، حیوان از جایگاه یک موجود زنده با ارزش اکولوژیک، به یک «شیء مصرفی» تنزل پیدا می‌کند؛ تغییری که از دیدگاه اخلاق زیست‌محیطی بسیار نگران‌کننده است.
راکون، هرچند در برخی مناطق آمریکای شمالی گونه‌ای فراوان محسوب می‌شود، بخشی از زنجیره پیچیده اکوسیستم است. این پستاندار همه‌چیزخوار در کنترل جمعیت حشرات، پراکنش بذر گیاهان و حفظ تعادل زیستی نقش دارد. نگاه ابزاری به چنین جانوری، این پیام را القا می‌کند که ارزش حیات، پس از مرگ و در قالب یک دکور، بیش از ارزش آن در طبیعت است.
موضوع مهم‌تر، «اثر الگویی» این رفتار است. روان‌شناسان اجتماعی بارها نشان داده‌اند که رفتار افراد مشهور می‌تواند الگوی مصرف میلیون‌ها نفر را تغییر دهد. وقتی یک فوتبالیست مشهور با یک حیوان تاکسیدرمی‌شده عکس می‌گیرد، ممکن است برای بسیاری از نوجوانان این تصور ایجاد شود که خرید چنین اشیایی نشانه خاص بودن، تفاخر یا سلیقه متفاوت است.

این همان نقطه‌ای است که حفاظت از حیات‌وحش با فرهنگ مصرف‌گرایی برخورد می‌کند.
در دهه‌های اخیر، بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی حفاظت از طبیعت تلاش کرده‌اند تقاضا برای محصولات مشتق از جانوران را کاهش دهند؛ زیرا تجربه نشان داده است که بازار مصرف، حتی اگر در ابتدا محدود باشد، می‌تواند به افزایش شکار، قاچاق و تجارت غیرقانونی گونه‌های دیگر نیز دامن بزند.
ممکن است گفته شود این راکون از راه قانونی تهیه شده است. حتی اگر چنین باشد، سؤال اصلی همچنان پابرجاست: آیا هر آنچه قانونی است، الزاماً اخلاقی نیز هست؟
در تاریخ، نمونه‌های فراوانی وجود دارد که رفتارهایی سال‌ها قانونی بودند، اما بعدها جامعه آن‌ها را غیراخلاقی دانست. اخلاق، همواره یک گام جلوتر از قانون حرکت می‌کند.
از منظر آموزش محیط‌زیست نیز این اتفاق پیام مطلوبی ندارد. امروز جهان درگیر بحران انقراض گونه‌ها، تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی و تغییرات اقلیمی است. در چنین شرایطی انتظار می‌رود سفیران فرهنگی و ورزشی، نماد حمایت از طبیعت باشند؛ نه اینکه ناخواسته کالایی را تبلیغ کنند که مرگ یک حیوان را به یک سوغات جذاب تبدیل می‌کند.

در مقابل، بسیاری از ورزشکاران مشهور جهان مسیر دیگری را انتخاب کرده‌اند. آن‌ها از شهرت خود برای حفاظت از جنگل‌ها، حمایت از حیات‌وحش، کاهش مصرف پلاستیک، حفاظت از اقیانوس‌ها و مبارزه با شکار غیرقانونی استفاده می‌کنند. این نوع شهرت، سرمایه‌ای برای آینده زمین است.
مسئله فقط یک راکون نیست؛ مسئله نوع نگاه ما به طبیعت است. آیا حیوانات را همسایگان ما در سیاره زمین می‌دانیم یا اشیایی برای ویترین خانه‌ها؟
علم بوم‌شناسی تأکید می‌کند که هر گونه، حتی فراوان‌ترین گونه‌ها، حلقه‌ای از زنجیره حیات هستند. حذف یا بی‌ارزش دانستن هر حلقه، در نهایت بر کل اکوسیستم اثر می‌گذارد.
از سوی دیگر، اخلاق حیوانات نیز طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین شاخه‌های فلسفه محیط‌زیست تبدیل شده است. بر اساس این دیدگاه، حیوانات صرفاً منابع طبیعی نیستند؛ آن‌ها موجوداتی دارای احساس، رفتار و نقش زیستی‌اند و سزاوار احترام هستند.
اگر قرار باشد از سفر به آمریکا یا هر کشور دیگری یادگاری تهیه شود، هزاران گزینه وجود دارد؛ آثار هنری، صنایع‌دستی، کتاب، محصولات فرهنگی یا آثار بومی که بدون آسیب به طبیعت، یادآور آن سفر باشند. انتخاب یک حیوان تاکسیدرمی‌شده، هرچند شاید از سر کنجکاوی یا شوخی باشد، ناخواسته پیام دیگری را منتقل می‌کند.

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به «قهرمانان سبز» نیاز دارد؛ انسان‌هایی که شهرت خود را در خدمت حفظ حیات قرار دهند، نه نمایش مرگ.
در نهایت، شاید این ماجرا فرصتی باشد تا گفت‌وگویی جهانی درباره رابطه انسان و حیات‌وحش شکل گیرد. اگر حتی یک نوجوان، پس از دیدن این خبر، به جای خرید یادگاری از بقایای یک حیوان، تصمیم بگیرد از طبیعت محافظت کند، این بحث ارزشمند خواهد بود.
زیبایی واقعی راکون، نه در شیشه ویترین، بلکه در جنگل، کنار رودخانه و در زیستگاه طبیعی اوست؛ جایی که می‌دود، زندگی می‌کند و بخشی از سمفونی بزرگ طبیعت است. 
هیچ تاکسیدرمی، هرچقدر هم هنرمندانه، نمی‌تواند جایگزین شکوه یک موجود زنده در آغوش طبیعت شود. این همان حقیقتی است که انسان مدرن باید بیش از هر زمان دیگری به خاطر بسپارد./1016

علیرضا کیهان‌پور