انتقال آب؛ مُسکنِ تشنگی، نه درمانِ بحران!

فاخته- بحران آب ایران، پیش از آنکه ناشی از کمبود مطلق آب باشد، نتیجه ناهماهنگی میان منابع موجود و میزان مصرف است. در دهه‌های اخیر، رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی، گسترش صنایع، برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، کاهش بارندگی و افزایش دمای هوا، فشار بی‌سابقه‌ای بر منابع آبی کشور وارد کرده است. در چنین شرایطی، انتقال آب تنها حجم بیشتری از آب را به منطقه‌ای مصرف‌کننده منتقل می‌کند، اما علت اصلی بحران را از بین نمی‌برد.
تجربه کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد هرگاه ظرفیت تأمین آب افزایش یافته، در صورت نبود مدیریت مصرف، تقاضا نیز به همان نسبت رشد کرده است. این پدیده که در اقتصاد منابع آب از آن با عنوان «تقاضای القایی» یاد می‌شود، باعث می‌شود پس از چند سال دوباره همان کمبودها تکرار شوند؛ اما این بار با هزینه‌ای بیشتر.
از سوی دیگر، اجرای پروژه‌های انتقال آب، هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی قابل توجهی دارد؛ از مصرف بالای انرژی برای انتقال آب گرفته تا هزینه‌های نگهداری خطوط، تأثیر بر اکوسیستم حوضه مبدأ و افزایش وابستگی شهرها به منابع دوردست. به همین دلیل، متخصصان آب در سراسر جهان تأکید می‌کنند که انتقال آب باید آخرین گزینه باشد، نه نخستین راهکار.
آنچه می‌تواند آینده آب ایران را تضمین کند، مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان است؛ کاهش هدررفت شبکه‌های آبرسانی، اصلاح الگوی مصرف، بازچرخانی و استفاده مجدد از پساب، افزایش بهره‌وری آبی در کشاورزی که بیشترین مصرف آب کشور را به خود اختصاص داده، حفاظت از آبخوان‌ها، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و توسعه فناوری‌های نوین مدیریت آب.
بنابراین، خط جدید انتقال آب طالقان اقدامی ارزشمند برای افزایش تاب‌آوری شبکه تأمین آب تهران است و می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از نگرانی‌ها را کاهش دهد، اما نباید این اقدام را پایان بحران آب تلقی کرد. 
آینده منابع آبی کشور نه با انتقال آب بیشتر، بلکه با مدیریت بهتر آب موجود رقم خواهد خورد.
در حقیقت، بزرگ‌ترین منبع آب ایران، آبی نیست که از سدها منتقل می‌شود؛ بلکه آبی است که با اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از هدررفت و افزایش بهره‌وری حفظ می‌شود. اگر این نگاه بر سیاست‌گذاری حاکم شود، پروژه‌های انتقال آب نیز اثربخش‌تر خواهند بود؛ اما اگر مصرف همچنان بدون اصلاح ادامه یابد، هیچ خط انتقالی، هرچقدر هم بزرگ باشد، قادر به پایان دادن به بحران آب نخواهد بود./1008

علیرضا کیهان‌پور