پنجاه «دکتر» روی سن ؛ اما سهم علم از این همه عنوان چیست؟

وقتی تعداد القاب از تعداد ایده‌ها بیشتر می‌شود

فاخته- تقریباً هر روز خبر برگزاری همایش، نشست، آیین رونمایی یا مراسمی منتشر می‌شود که در فهرست سخنرانان آن، ده‌ها عنوان «دکتر» به چشم می‌خورد. گاهی در یک برنامه، ۳۰، ۴۰ یا حتی ۵۰ نفر با عنوان «دکتر» معرفی می‌شوند؛ گویی هرچه تعداد این عناوین بیشتر باشد، ارزش علمی برنامه نیز بیشتر خواهد بود!.

اما پرسش اصلی اینجاست: آیا انبوه عنوان‌های دانشگاهی، الزاماً به معنای تولید علم، نوآوری و حل مسئله است؟

پاسخ، دست‌کم از نگاه بسیاری از استادان آموزش عالی و سیاست‌گذاران علم، منفی است. دانشگاه و پژوهش زمانی ارزشمندند که به تولید دانش، حل مشکلات جامعه، نوآوری، فناوری و تربیت نیروی انسانی توانمند منجر شوند. عنوان دانشگاهی، به‌تنهایی چنین تضمینی نمی‌دهد.
واقعیت این است که مدرک دکتری در سراسر جهان، زمانی ارزش و اعتبار دارد که حاصل سال‌ها آموزش باکیفیت، پژوهش اصیل، دفاع علمی سخت‌گیرانه و رعایت اخلاق پژوهشی باشد. 
در کنار دانشگاه‌های معتبر جهان، در برخی کشورها و مناطق نیز مؤسسات یا برنامه‌هایی با استانداردهای پایین‌تر فعالیت کرده‌اند و به همین دلیل، امروز تقریباً همه نظام‌های آموزش عالی بر اعتبار دانشگاه، کیفیت پایان‌نامه، سوابق پژوهشی، استنادهای علمی و دستاوردهای واقعی تأکید می‌کنند، نه صرف داشتن یک عنوان.
از سوی دیگر، نباید این واقعیت را نادیده گرفت که دانشگاه‌های معتبر و دانشمندان برجسته‌ای نیز در کشورهایی مانند ترکیه، ارمنستان، گرجستان و جمهوری آذربایجان فعالیت می‌کنند. بنابراین، قضاوت درباره کیفیت یک مدرک تنها بر اساس نام کشور محل تحصیل، نه دقیق است و نه منصفانه. 
معیار اصلی، اعتبار مؤسسه آموزشی و کیفیت کار علمی هر فرد است.
نقد اصلی، متوجه فرهنگ عنوان‌گرایی است؛ فرهنگی که گاهی تصور می‌کند اگر در پوستر یک همایش، نام ده‌ها «دکتر» نوشته شود، آن برنامه خودبه‌خود علمی‌تر خواهد شد. 
در حالی که تاریخ علم نشان می‌دهد بسیاری از تحول‌های بزرگ، حاصل کار گروه‌های کوچک پژوهشی یا حتی یک پژوهشگر بوده است؛ نه حاصل شمار زیاد القاب.
همایشی را تصور کنید که در آن ۵۰ نفر با عنوان «دکتر» حضور دارند. اگر پس از پایان برنامه از خود بپرسیم:
چه مسئله‌ای حل شد؟
چه فناوری تازه‌ای معرفی شد؟
چه پژوهشی به سیاست‌گذاری یا صنعت کمک کرد؟
چه دستاوردی برای مردم به همراه داشت؟
و پاسخ روشنی نداشته باشیم، باید بپرسیم آیا هدف، تولید علم بوده است یا نمایش عنوان‌ها؟

جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به کارآمدی نیاز دارد، نه به انباشت القاب. کشاورز، صنعتگر، دامدار، کارآفرین و شهروند عادی، بیش از آنکه به فهرست طولانی عناوین دانشگاهی نگاه کنند، به دنبال راه‌حل‌هایی هستند که زندگی و کارشان را بهتر کند.
در نهایت، ارزش واقعی یک پژوهشگر را نه تعداد دفعاتی که او را «دکتر» خطاب می‌کنند، بلکه دانشی که تولید کرده، مسئله‌ای که حل کرده، فناوری‌ای که توسعه داده، دانشجویی که تربیت کرده و اثری که بر جامعه گذاشته است تعیین می‌کند.
شاید وقت آن رسیده باشد که به جای پرسیدن «چند دکتر در همایش حضور داشتند؟» بپرسیم: «این همایش، چه مسئله‌ای از جامعه را حل کرد؟»
زیرا تاریخ، تعداد عنوان‌ها را به خاطر نمی‌سپارد؛ دستاوردها را به یاد می‌آورد./985

علیرضا کیهان‌پور