مصاحبه «فاخته نیوز» با «علیرضا کیهان پور» در مورد نمایشنامه "لبخند باشکوه آقای گیل" و ارتباط آن با تلاش های بی سرانجام توسعه توسط دانشگاهی های "یوتا"/ بخش نخست

فاخته- اشاره: چقدر زیبا و حس زیرپوستی نوستالژیکی است زیبااندیشی نقب زدن به برهه ای از تاریخ این سرزمین  توسط یک "پژوهشگر  روستایی و ژورنالیست بی ادعا" که در جستجوی نام و نان از راه قلم نیست اما در این مصاحبه به عنوان یک پدیده رسانه ای چگونه می تواند فصل نوینی را مطرح کند که شاید تاکنون در بخش کشاورزی؛ روستایی وعشایری ایران کم سابقه باشد.
این شما و مصاحبه ذیل که شاید بتواند سرشار از کشش رسانه ای باشد. 

فاخته نیوز: آقای کیهان پور، امروز به سراغ نمایشنامه «لبخند باشکوه آقای گیل» از اکبر رادی رفته‌اید. ابتدا کمی درباره سبک اکبر رادی بگویید که چگونه در این اثر نمود پیدا می‌کند؟

 کیهان پور:  "شادروان اکبر رادی استاد نمایش" «تلاطم جامعه در حال گذار از سنت به مدرنیته در دهه ۱۳۴۰» بود. 
وی با نگاهی اجتماعی-روانشناختی و زبانی شاعرانه اما عین واقعیت، شخصیت‌های درگیر بحران هویت، ناکامی‌های عاطفی و تناقضات درونی را به تصویر می‌کشید. زبان منحصر به فرد، نقد ظریف اجتماعی و اشاره به شکاف نسلی و تأثیر مدرنیته بر سنت، از ویژگی‌های اصلی سبک اوست.

 فاخته نیوز: : «لبخند باشکوه آقای گیل» چگونه مضامین «گذار از سنت به مدرنیته» و «زندگی فئودالی رو به اضمحلال» دهه ۱۳۴۰ را بازتاب می‌دهد؟

 کیهان پور: این نمایشنامه تصویری دقیق از جامعه‌ای در حال دگرگونی ارائه می‌دهد که در آن، ساختارهای سنتی در حال فرو ریختن است.
 «آقای گیل» نمادی از نسلی است که جایگاهش بر اساس سنت تعریف می‌شده و اکنون با مدرنیته، در حال از دست دادن اعتبار خود است. 
«لبخند باشکوه» آقای گیل می‌تواند نماد تلاش برای حفظ ظاهر در برابر سرنوشت، پذیرش تلخ واقعیت یا حتی طنزی تلخ باشد.

فاخته نیوز: روابط بین شخصیت‌ها چگونه این گذار را نشان می‌دهد؟

 کیهان پور: رادی در آثارش، شخصیت‌ها را پیچیده و چندوجهی خلق می‌کند. در این نمایشنامه نیز شاهد تنش در روابط خانوادگی هستیم. شخصیت‌های دیگر ممکن است نماینده نسل جوان‌تر باشند که به دنبال فرصت‌های جدیدند یا در میان سنت و مدرنیته سرگردان. 
این تقابل‌ها، موتور محرکه درام است و پیچیدگی روابط انسانی را در دل تحولات اجتماعی نشان می‌دهد.

فاخته نیوز:  آیا نمایشنامه به قضاوت درباره سنت یا مدرنیته می‌پردازد؟

 کیهان پور: رویکرد رادی معمولاً توصیفی و تحلیلی است. 
وی پدیده‌ها را با تمام تناقضاتشان نشان می‌دهد. این نمایشنامه هزینه‌ها و دستاوردهای گذار از سنت به مدرنیته را به تصویر می‌کشد؛ مدرنیته‌ای که ممکن است فرصت ایجاد کند اما باعث از خود بیگانگی و فروپاشی ارزش‌های سنتی نیز بشود. رادی مخاطب را به تأمل وامی‌دارد، نه قضاوت!.

فاخته نیوز: درباره زبان خاص رادی در این نمایشنامه بگویید.

کیهان پور: زبان رادی در عین سادگی و واقع‌گرایی، سرشار از ایهام، کنایه و بار معنایی عمیق است. دیالوگ‌ها لایه‌های زیرین معنایی دارند و گاهی شخصیت‌ها به مونولوگ‌های کوتاه یا جملات نیمه‌تمام برای بیان افکار درونی خود کشیده می‌شوند. سکوت‌ها و مکث‌ها نیز در آثار او بسیار مهم و گویای ناگفته‌ها هستند.

فاخته نیوز:  آیا آثار دیگری از رادی وجود دارند که بتوانند درک ما از «لبخند باشکوه آقای گیل» را عمیق‌تر کنند؟

کیهان پور: بله، آثار دیگری مانند «مرگ یزدگرد»، «آهسته با گل سرخ» و «پیکر زن – تکه های گمشده» نیز به جنبه‌هایی از تغییرات اجتماعی، بحران هویت و جایگاه انسان در جامعه در حال گذار می‌پردازند و می‌توانند در کنار «لبخند باشکوه آقای گیل»، تصویری جامع‌تر از جهان‌بینی رادی ارائه دهند.

فاخته نیوز:  آقای کیهان پور، از تحلیل بخشی از این نمایشنامه با دوران آغاز توسعه ایران در دهه ۱۳۴۰ به طور خلاصه  سپاسگزاریم.

 کیهان پور: خواهش می‌کنم. امیدوارم ادامه این گفتگو درقالب دیگر برای علاقمندان مورد پسند قرار گیرد.

در ادامه لازم به یادآوری است که عرض کنم که :
 "مرحوم اکبر رادی" (۱۳۱۸ - ۱۳۸۹) ، یکی از برجسته‌ترین نمایشنامه‌نویسان معاصر ایران، در ۱۱ آذر ۱۳۱۸ در شهر رشت متولد شد. او که تحصیلات خود را در رشته علوم اجتماعی به پایان رساند، از دهه ۱۳۴۰ فعالیت حرفه‌ای خود را در عرصه نمایش آغاز کرد و به سرعت به یکی از چهره‌های تأثیرگذار تئاتر ایران تبدیل شد.

رادی در طول فعالیت هنری خود، نمایشنامه‌های بسیاری خلق کرد که اغلب به مسائل اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی جامعه ایران در دوران گذار می‌پرداختند. او در آثار خود به شکاف نسلی، بحران هویت، تأثیر مدرنیته بر سنت، و روابط پیچیده انسانی در بستر جامعه ایرانی توجه ویژه‌ای داشت. زبان نمایشنامه‌های او، ترکیبی از شاعرانگی، واقع‌گرایی و ظرافت‌های کلامی بود که توانست مخاطبان بسیاری را با خود همراه کند.

مهم‌ترین ویژگی‌های آثار اکبر رادی عبارتند از:

مرحوم رادی در نمایش آقای گیل در ادامه این مسائل را تحلیل می کند:

 مساله ارباب و رعیتی در روستاها و حتی برخی شهرها:
نابودی کشاورزی، زراعت ، دام ، طیور و وابستگی شدید مواد غذایی به واردات برای جمعیت کم آن دوران از کشور که ۸۵ درصدشان ساکن روستاها و قصبه های خیلی محروم بودند 

رشد قارچ‌گونه شهرها:
 ایجاد حاشیه‌نشینی، فشار بر زیرساخت‌ها.

تغییر در ساختار خانواده و جامعه:
 از هم گسیختگی روابط سنتی، ظهور خرده‌فرهنگ‌های شهری.

بیکاری پنهان و آشکار در شهرها.

تغییر در سبک زندگی و ارزش‌ها.

 بازتاب تحولات اجتماعی در آثار اکبر رادی 

ارتباط مستقیم:
 چگونه شکاف نسلی، تغییر ارزش‌ها، فروپاشی ساختارهای سنتی و سرگردانی انسان در جامعه مدرن، در نمایشنامه‌های رادی منعکس شده است؟

مثال‌هایی از نمایشنامه‌ها:

«لبخند باشکوه آقای گیل»:
 نمایش مردی در آستانه زوال جایگاه سنتی خود و مواجهه با مدرنیته.

«آهسته با گل سرخ»: 
بررسی روابط پیچیده انسانی و بحران هویت در جامعه‌ای که ارزش‌هایش در حال دگرگونی است.

«مرگ یزدگرد»: 
نگاهی به قدرت، مشروعیت و پیامدهای تغییرات سیاسی-اجتماعی.

چگونگی به تصویر کشیدن رنج انسان معاصر: 
رادی چگونه رنج‌ها و ناکامی‌های ناشی از این تحولات را در قالب شخصیت‌های نمایشی خود نشان می‌دهد.

نقش اصلاحات ارضی و اصل ۴ ترومن در دگرگونی ساختار اجتماعی-اقتصادی ایران.

تأکید بر پیامدهای غیرقابل اجتناب این تحولات، به ویژه مهاجرت گسترده و شهرنشینی.

یادآوری این نکته که این دگرگونی‌ها، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری چون نمایشنامه‌های اکبر رادی فراهم آورد.

اشاره به ماندگاری آثار رادی به دلیل پرداختن به دغدغه‌های عمیق انسانی در دل این تحولات تاریخی از دهه ۱۳۴۰ تا بهمن ۱۳۵۷ دلیل این مصاحبه و تک نگاشت بود.

ادامه دارد...

خبرنگار: متین زارعی