چرایی  نظارت بر چرخه عرضه دارو، واکسن و درمان 

فاخته- لرستان؛ سلامت دام، امنیت غذایی و سلامت عمومی جامعه، سه موضوع به‌هم‌پیوسته‌اند که نمی‌توان هیچ‌یک را جدا از دیگری بررسی کرد. امروز یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه دامپزشکی، گسترش برخی رویه‌های خارج از چارچوب‌های تخصصی و نظارتی است؛ از عرضه داروهای مشمول الزام نسخه بدون تجویز و نظارت دامپزشک گرفته تا مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک، فعالیت افراد فاقد صلاحیت حرفه‌ای در حوزه درمان و عرضه واکسن بدون شفافیت و قابلیت ردیابی.

این مسائل صرفاً اختلافات صنفی یا دغدغه اقتصادی مراکز درمانی نیستند؛ بلکه مستقیماً با اثربخشی درمان، کنترل بیماری‌های دامی، سرمایه دامداران، امنیت غذایی و حتی سلامت انسان ارتباط دارند.

۱. دارو در دامپزشکی کالای معمولی نیست؛ تجویز دارو یک مسئولیت علمی و حرفه‌ای است

دارو، به‌ویژه داروهای ضدباکتری، نباید بدون تشخیص و ملاحظات تخصصی مصرف شود. انتخاب داروی مناسب، تعیین دوز، مسیر و مدت مصرف، بررسی شرایط دام، توجه به تداخلات دارویی و رعایت دوره پرهیز از مصرف فرآورده‌های دامی، همگی نیازمند دانش و صلاحیت حرفه‌ای هستند.

مصرف خودسرانه دارو ممکن است در کوتاه‌مدت علائم بیماری را کاهش دهد، اما در بسیاری از موارد می‌تواند موجب درمان ناقص، تأخیر در تشخیص بیماری اصلی، بروز عوارض و تحمیل هزینه‌های بیشتر به دامدار شود.

پرسش جدی اینجاست: اگر تجویز و درمان دام نیازمند دانش تخصصی و مسئولیت حرفه‌ای است، چرا در عمل در برخی موارد امکان عرضه و مصرف داروهای مشمول الزام نسخه، بدون نظارت مؤثر و تجویز دامپزشک وجود دارد؟

نمی‌توان از دامپزشک و مرکز درمانی مجاز انتظار داشت تمام مسئولیت‌های علمی، فنی و قانونی را بپذیرند، اما در حلقه عرضه و توزیع دارو، نظارت کافی وجود نداشته باشد.

۲. مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک؛ تهدیدی فراتر از مرزهای دامداری

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های امروز نظام سلامت در جهان، پدیده مقاومت میکروبی است. مصرف غیرضروری، نامناسب یا ناقص آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند زمینه انتخاب و گسترش میکروارگانیسم‌های مقاوم را فراهم کند.

باید توجه داشت که آنتی‌بیوتیک‌ها صرفاً ابزار درمان یک دام بیمار نیستند؛ اثربخشی آن‌ها سرمایه‌ای برای نسل‌های آینده و بخشی از امنیت سلامت جامعه محسوب می‌شود.

وقتی آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص صحیح، با دوز نامناسب یا برای مدت غیراصولی مصرف شود، علاوه بر کاهش احتمال موفقیت درمان، خطر انتخاب باکتری‌های مقاوم افزایش می‌یابد. این مقاومت می‌تواند از مسیرهای مختلف، از جمله زنجیره غذایی، تماس مستقیم و محیط زیست، با سلامت انسان نیز ارتباط پیدا کند.

در اینجا باید به مفهوم مهم «سلامت واحد» یا One Health توجه کنیم؛ مفهومی که سلامت انسان، حیوان و محیط زیست را اجزای جدایی‌ناپذیر یک نظام می‌داند.

بنابراین، مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک در دامپزشکی یک انتخاب سلیقه‌ای یا صرفاً موضوع صنفی نیست؛ ضرورتی برای حفظ اثربخشی داروهای ضدباکتری و حفاظت از سلامت عمومی است.

۳. درمان غیرمجاز؛ تهدید سلامت دام و تضعیف مراکز دارای صلاحیت

درمان دام، یک فعالیت تخصصی است و باید توسط افراد دارای صلاحیت و مجوزهای قانونی انجام شود. فعالیت افراد فاقد صلاحیت در حوزه تشخیص، تجویز و درمان، می‌تواند به تشخیص اشتباه، مصرف نامناسب دارو، تأخیر در درمان و خسارت اقتصادی به دامدار منجر شود.

از سوی دیگر، چنین وضعیتی رقابت حرفه‌ای را نیز از مسیر قانونی و عادلانه خارج می‌کند.

نمی‌توان از مراکز درمانی و مایه‌کوبی دارای مجوز انتظار داشت هزینه‌های نیروی متخصص، تجهیزات، مالیات، بیمه، اجاره، مسئولیت حرفه‌ای و الزامات قانونی را پرداخت کنند و در مقابل، افرادی بدون رعایت همین الزامات در همان حوزه فعالیت داشته باشند.

سؤال روشن ما این است: چرا باید نظارت و مطالبه پاسخگویی از مراکز دارای پروانه جدی باشد، اما در برخورد با فعالیت‌های غیرمجاز، بازدارندگی و استمرار نظارت به همان اندازه احساس نشود؟

مطالبه ما برخورد سلیقه‌ای یا ایجاد محدودیت برای فعالیت‌های قانونی نیست؛ مطالبه، اجرای یکسان قانون و ایجاد میدان رقابت سالم بر مبنای صلاحیت حرفه‌ای است.

۴. واکسن خارج از شبکه قابل ردیابی؛ تهدیدی برای اثربخشی برنامه‌های کنترل بیماری

واکسیناسیون یکی از ارکان اصلی پیشگیری و کنترل بیماری‌های دامی است؛ اما صرف تزریق واکسن به معنای ایجاد ایمنی مؤثر نیست.

کیفیت واکسن، اصالت فرآورده، شرایط نگهداری، رعایت زنجیره سرد، حمل‌ونقل صحیح، نحوه مصرف و قابلیت ردیابی آن، همگی در اثربخشی واکسیناسیون نقش دارند.

واکسن یک فرآورده بیولوژیک حساس است و هرگونه اختلال در شرایط نگهداری یا توزیع آن می‌تواند کیفیت و اثربخشی آن را تحت تأثیر قرار دهد.

عرضه واکسن خارج از مسیرهای مجاز و بدون امکان احراز اصالت، شرایط نگهداری و ردیابی، می‌تواند برنامه‌های پیشگیری را با چالش مواجه کند. در چنین شرایطی ممکن است دامدار تصور کند دام خود را به‌درستی واکسینه کرده، در حالی که اثربخشی واکسن یا شرایط نگهداری آن قابل اطمینان نبوده است.

بنابراین، نظارت بر واکسن نباید صرفاً به مرحله تزریق محدود شود؛ بلکه باید از تأمین و توزیع تا حمل، نگهداری و مصرف نهایی را دربر بگیرد.

۵. نظارت باید بر کل زنجیره متمرکز باشد، نه فقط بر مراکز مجاز

یکی از مطالبات جدی بخش خصوصی دامپزشکی، اصلاح رویکرد نظارتی است.

نظارت مؤثر زمانی محقق می‌شود که تمام حلقه‌های زنجیره، از تأمین و توزیع دارو و واکسن تا تجویز، درمان و مصرف نهایی، تحت کنترل و ارزیابی قرار گیرند.

تمرکز نظارت بر مراکز دارای پروانه، در حالی که فعالیت‌های خارج از ضوابط به اندازه کافی رصد نمی‌شوند، نه‌تنها عدالت حرفه‌ای را خدشه‌دار می‌کند، بلکه می‌تواند اثربخشی سیاست‌های کنترلی و بهداشتی را نیز کاهش دهد.

سازمان دامپزشکی، سازمان نظام دامپزشکی و تشکل‌های صنفی باید با هماهنگی بیشتر، سازوکار مشخصی برای شناسایی تخلفات، گزارش‌دهی، پیگیری قانونی و برخورد بازدارنده ایجاد کنند.

در این مسیر، مراکز درمانی و مایه‌کوبی بخش خصوصی می‌توانند به‌عنوان بازوی تخصصی و اجرایی، در کنار دستگاه‌های مسئول نقش مؤثری ایفا کنند.

۶. راهکار چیست؟ برخورد مقطعی کافی نیست؛ اصلاح ساختار نظارت ضروری است

برای حل این مشکلات، مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ و مستمر ضروری است:

ساماندهی عرضه دارو و نظارت بر فروش داروهای مشمول الزام نسخه.
مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک بر اساس اصول علمی و راهنماهای درمانی.
آموزش مستمر دامداران درباره خطرات مصرف خودسرانه دارو و اهمیت رعایت دوره پرهیز.
شناسایی و برخورد قانونی با افراد فاقد صلاحیت و مجوز در حوزه درمان دام.
کنترل اصالت، مسیر توزیع، شرایط نگهداری و قابلیت ردیابی واکسن‌ها.
تقویت نظارت میدانی و ایجاد سازوکار مؤثر برای دریافت و رسیدگی به گزارش تخلفات.
استفاده از ظرفیت علمی و اجرایی مراکز درمانی و مایه‌کوبی بخش خصوصی در سیاست‌گذاری و نظارت، در چارچوب قوانین و اختیارات قانونی.

سخن پایانی

ما به‌عنوان نمایندگان مراکز درمانی و مایه‌کوبی دامپزشکی بخش خصوصی، معتقدیم سلامت دام و امنیت غذایی با بخشنامه و نظارت مقطعی تأمین نمی‌شود. این حوزه نیازمند نظارت هوشمند، مستمر، عادلانه و مبتنی بر دانش تخصصی است.

نمی‌توان از یک سو مراکز مجاز را به رعایت تمام ضوابط حرفه‌ای و قانونی ملزم کرد و از سوی دیگر، در برابر فروش غیرضابطه‌مند دارو، مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک، درمان افراد فاقد صلاحیت و عرضه واکسن بدون قابلیت ردیابی، نظارت مؤثر و بازدارنده نداشت.

مطالبه ما روشن است: دارو باید بر مبنای تشخیص و تجویز علمی مصرف شود؛ واکسن باید از مسیر قابل اطمینان و قابل ردیابی به دست دامدار برسد و درمان دام باید توسط افراد دارای صلاحیت حرفه‌ای انجام شود.

این مطالبه نه برای حمایت از یک گروه صنفی، بلکه برای صیانت از سلامت دام، حفظ سرمایه دامداران، اثربخشی برنامه‌های بهداشتی، امنیت غذایی و سلامت عمومی جامعه است.

سلامت دام، محل آزمون و خطا نیست؛ و نظارت بر آن نباید گزینشی باشد.

دکتر عمار خرم آبادی
رئیس هیئت‌مدیره مراکز درمانی و مایه‌کوبی دامپزشکی استان لرستان