مکانیسم اثر پرتو گاما در تولید واکسن تب برفکی

به گزارش فاخته، تب برفکی یکی از مسری‌ترین و مخرب‌ترین بیماری‌های ویروسی دام است که با درگیری شدید دام‌های حساس، کاهش ناگهانی تولید شیر و گوشت، تلفات اقتصادی گسترده و ایجاد محدودیت‌های جدی در جابه‌جایی و تجارت دام همراه است.
شیوع این بیماری می‌تواند در مدت‌زمان کوتاهی یک واحد دامداری یا حتی یک منطقه را به‌طور کامل درگیر کرده و پیامدهای آن نه‌تنها دامداران، بلکه زنجیره تأمین مواد غذایی و امنیت اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دهد. 
ماهیت به‌شدت واگیردار ویروس تب برفکی، تنوع ژنتیکی بالای آن و دشواری کنترل سریع بیماری، اهمیت پیشگیری مؤثر از طریق واکسیناسیون را دوچندان می‌سازد. 
با توجه به توضیحات ذکرشده، توسعه واکسن‌های ایمن‌تر و مؤثرتر به یک ضرورت ملی تبدیل شده است. ماهیت به‌شدت واگیردار این بیماری، تنوع بالای سویه‌های ویروس و محدودیت‌های فنی واکسن‌های غیرفعال‌شده شیمیایی، از جمله وابستگی به مواد شیمیایی و احتمال کاهش کارایی ایمنی، نیاز به بهره‌گیری از فناوری‌های جدید را پررنگ می‌کند. 
در این میان استفاده از فناوری هسته‌ای و به‌ویژه پرتو گاما به‌عنوان ابزاری دقیق، قابل‌کنترل و ایمن، پاسخی علمی و فناورانه به این نیاز محسوب می‌شود که امکان تولید واکسن‌هایی با اثربخشی بالاتر و ایمنی زیستی مطلوب‌تر را فراهم می‌کند.
مکانیسم اثر پرتو گاما در تولید واکسن تب برفکی
واکسن تب برفکی تولیدشده با استفاده از پرتو گاما یکی از کاربردهای مهم فناوری هسته‌ای در حوزه دامپزشکی است. در این روش به‌جای غیرفعال‌سازی ویروس تب برفکی با مواد شیمیایی مانند فرمالین که در واکسن‌های کلاسیک رایج است، از پرتو گامای کنترل‌شده برای غیرفعال‌سازی عامل بیماری‌زا استفاده می‌شود. 
پرتو گاما که معمولا از منابع رادیواکتیوی مانند کبالت-۶۰ تأمین می‌شود، با تخریب ساختار ژنتیکی ویروس (RNA) موجب از بین رفتن توان تکثیر آن می‌شود، در حالی که ساختار پروتئینی و آنتی‌ژن‌های سطحی ویروس تا حد زیادی حفظ می‌شود. به همین دلیل ویروس اگرچه غیرقابل بیماری‌زایی است اما همچنان توسط سیستم ایمنی دام به‌عنوان یک عامل واقعی شناسایی می‌شود.
حفظ بهتر آنتی‌ژن‌ها در واکسن‌های پرتودهی‌شده با گاما باعث ایجاد پاسخ ایمنی قوی‌تر و پایدارتر در مقایسه با واکسن‌های غیرفعال‌شده شیمیایی می‌شود. این موضوع می‌تواند به افزایش سطح آنتی‌بادی‌ها و تقویت حافظه ایمنی منجر شده و در نهایت نیاز به تکرار دفعات واکسیناسیون را کاهش دهد.
از سوی دیگر حذف مواد شیمیایی از فرایند غیرفعال‌سازی، ایمنی زیستی واکسن را بالا برده و خطر غیرفعال‌سازی ناقص ویروس  که یکی از نگرانی‌های روش‌های کلاسیک است، را به حداقل می‌رساند. 
نکته مهم این است که محصول نهایی واکسن هیچ‌گونه خاصیت رادیواکتیوی ندارد و استفاده از فناوری هسته‌ای صرفاً محدود به مرحله تولید و پرتودهی ویروس است.

ایران دومین کشور تولیدکننده واکسن تب برفکی با فناوری هسته‌ای
در کشور ما فناوری تولید واکسن تب برفکی با استفاده از پرتو گاما به‌صورت بومی توسعه یافته است. این دستاورد حاصل همکاری سازمان انرژی اتمی ایران، به‌ویژه پژوهشگاه علوم و فنون هسته‌ای، با مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی است. 
بر اساس گزارش‌های این نهادها، مراحل تحقیقاتی، آزمایشگاهی، پیش‌بالینی و آزمون‌های دامی این واکسن با موفقیت انجام شده و تولید آن در مقیاس نیمه‌صنعتی محقق شده است. 
این پروژه به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص کاربرد فناوری هسته‌ای در حوزه دامپزشکی و امنیت غذایی کشور معرفی شده و در اسناد و همایش‌های علمی داخلی به ثبت رسیده است.
ایران بعد از آرژانتین دومین کشوری است که به فناوری تولید واکسن تب برفکی با استفاده از پرتودهی گاما دست یافته است.

خبرهای حوزه دامپزشکی و صنایع دام و طیور را در کانال تلگرامی فاخته دنبال کنید. (کلیک کنید)

دیدگاه خود را در خصوص این گزارش، از قسمت نظرات، به اشتراک بگذارید

کارشناس پژوهشکده کشاورزی هسته ای ایران درکرج می‌گوید: «با بهره‌گیری از این فناوری ، امکان تولید واکسنی ایمن، مؤثر و بدون نیاز به مواد شیمیایی فراهم شده است. واکسن تولیدشده با استفاده از پرتو گاما، ویروس عامل بیماری را غیرفعال کرده و ایمنی مؤثری در دام ایجاد می‌کند.در روش شیمیایی برای غیرفعال سازی ویروس ۴۸ تا ۷۲ ساعت زمان می برد اما در روش پرتودهی گاما کمتر از یک ساعت رسیده است.»
اگرچه تولید انبوه واکسن تب برفکی در کشور همچنان بیشتر بر پایه روش‌های کلاسیک و توسط مؤسسه رازی انجام می‌شود اما فناوری واکسن غیرفعال‌شده با پرتو گاما در ایران یک فناوری اثبات‌شده، بومی و آماده توسعه صنعتی در صورت نیاز ملی محسوب می‌شود. 
این دستاورد نشان‌دهنده ظرفیت بالای کشور در بهره‌گیری از فناوری‌های نوین هسته‌ای برای حل مسائل راهبردی در حوزه سلامت دام و اقتصاد کشاورزی است.