اهمیت و کاربرد نوتراسیوتیک‌ها در دامپزشکی؛ حرکت از درمان بیماری به سوی ارتقای سلامت و پیشگیری

فاخته- افزایش نگرانی‌ها درباره مقاومت میکروبی، محدودیت‌های استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها، اهمیت سلامت دستگاه گوارش، ضرورت کاهش هزینه‌های تولید و افزایش تقاضا برای محصولات دامی سالم‌تر، موجب شده است که استفاده از ترکیبات زیست‌فعال با منشأ غذایی و طبیعی، جایگاه ویژه‌ای در تحقیقات و برنامه‌های مدیریتی دامپزشکی پیدا کند.

 نوتراسیوتیک چیست؟

واژه نوتراسیوتیک از ترکیب دو واژه Nutrition به معنای تغذیه و Pharmaceutical به معنای داروسازی ساخته شده است. این اصطلاح نخستین بار در سال ۱۹۸۹ توسط استفن دفلیس (Stephen DeFelice) مطرح شد.

نوتراسیوتیک‌ها به مواد یا فرآورده‌هایی با منشأ غذایی گفته می‌شود که علاوه بر ارزش تغذیه‌ای، دارای ترکیبات زیست‌فعال بوده و می‌توانند از طریق اثرگذاری بر فرآیندهای فیزیولوژیک و متابولیک، به حفظ سلامت، ارتقای عملکرد اندام‌ها و کاهش خطر بروز برخی اختلالات کمک کنند.

برخلاف مواد مغذی معمول که عمدتاً با هدف تأمین انرژی و نیازهای ضروری بدن مصرف می‌شوند، نوتراسیوتیک‌ها با هدف ایجاد اثرات عملکردی مشخص، مانند تعدیل پاسخ ایمنی، حمایت از سلامت روده، کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود عملکرد متابولیک مورد استفاده قرار می‌گیرند.

البته باید توجه داشت که نوتراسیوتیک‌ها الزاماً دارو نیستند و نمی‌توان آن‌ها را جایگزین درمان‌های دارویی اثبات‌شده دانست. همچنین این اصطلاح در همه نظام‌های نظارتی تعریف قانونی و رده‌بندی یکسانی ندارد.

مهم‌ترین گروه‌های نوتراسیوتیک در دامپزشکی

نوتراسیوتیک‌ها طیف گسترده‌ای از ترکیبات را شامل می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. پروبیوتیک‌ها (Probiotics)

میکروارگانیسم‌های زنده مفیدی هستند که در صورت مصرف بجا و به میزان کافی، می‌توانند اثرات سودمندی بر سلامت میزبان داشته باشند. این ترکیبات با تأثیر بر تعادل میکروبی دستگاه گوارش، رقابت با عوامل بیماری‌زا و تعدیل پاسخ ایمنی، در حفظ سلامت روده و بهبود عملکرد گوارشی نقش دارند.

۲. پری‌بیوتیک‌ها (Prebiotics)

ترکیباتی هستند که به‌صورت انتخابی توسط میکروارگانیسم‌های مفید میزبان مورد استفاده قرار می‌گیرند و می‌توانند به بهبود ترکیب و فعالیت میکروبیوتای دستگاه گوارش کمک کنند. اینولین، فروکتوالیگوساکاریدها (FOS) و مانان‌الیگوساکاریدها (MOS) از نمونه‌های شناخته‌شده این گروه هستند.

۳. اسیدهای چرب ضروری

اسیدهای چرب امگا ۳، به‌ویژه EPA و DHA، از ترکیبات مهم در این حوزه محسوب می‌شوند. این مواد در تنظیم فرآیندهای التهابی، سلامت پوست و مفاصل، عملکرد سیستم عصبی و حفظ سلامت عمومی نقش دارند.

۴. آنتی‌اکسیدان‌ها

ترکیباتی مانند ویتامین E، ویتامین C، سلنیوم، کاروتنوئیدها و پلی‌فنول‌های گیاهی می‌توانند با مقابله با رادیکال‌های آزاد و کاهش آسیب‌های ناشی از استرس اکسیداتیو، در حفظ سلامت سلولی مؤثر باشند.

۵. فیتوبیوتیک‌ها (Phytobiotics)

این گروه شامل ترکیبات زیست‌فعال گیاهی مانند اسانس‌ها، عصاره‌های گیاهی، فلاونوئیدها، ترکیبات فنولی و آلکالوئیدهای خاص است. برخی از این مواد دارای اثرات آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی، ضدمیکروبی و تعدیل‌کننده پاسخ ایمنی هستند.

۶. نوکلئوتیدها و پپتیدهای زیست‌فعال

این ترکیبات می‌توانند در فرآیندهای تقسیم و ترمیم سلولی، عملکرد دستگاه گوارش، پاسخ ایمنی و حفظ یکپارچگی بافت‌ها نقش داشته باشند.

۷. اسیدیفایرها و آنزیم‌های خوراکی

اسیدهای آلی و آنزیم‌های برون‌زاد خوراکی نیز در رویکرد گسترده تغذیه عملکردی مورد توجه قرار دارند. اسیدیفایرها می‌توانند با تغییر شرایط محیط گوارشی و تأثیر بر جمعیت میکروبی، به بهبود فرآیند هضم و استفاده از مواد مغذی کمک کنند. آنزیم‌های خوراکی نیز با افزایش قابلیت دسترسی به برخی مواد مغذی، می‌توانند بهره‌وری خوراک را ارتقا دهند.

البته از نظر علمی، تمام این گروه‌ها الزاماً در همه طبقه‌بندی‌ها نوتراسیوتیک به شمار نمی‌آیند و برخی از آن‌ها در طبقه افزودنی‌های خوراکی عملکردی قرار می‌گیرند.

کاربرد نوتراسیوتیک‌ها در شاخه‌های گوناگون دامپزشکی

۱. پرورش دام

در گاوهای شیری، گوسفند و سایر نشخوارکنندگان، استفاده از ترکیبات زیست‌فعال می‌تواند با هدف حمایت از عملکرد شکمبه، بهبود سلامت متابولیک، کاهش اثرات استرس اکسیداتیو و حمایت از پاسخ ایمنی مورد توجه قرار گیرد.

برای نمونه، برخی ترکیبات گیاهی، پروبیوتیک‌ها، مخمرها و آنتی‌اکسیدان‌ها در برنامه‌های تغذیه‌ای دام‌های پرتولید مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۲. صنعت طیور

در صنعت طیور، سلامت دستگاه گوارش یکی از عوامل تعیین‌کننده در عملکرد اقتصادی گله است. استفاده هدفمند از پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها، اسیدیفایرها، آنزیم‌های خوراکی، فیتوبیوتیک‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند در بهبود سلامت روده، هضم و جذب مواد مغذی، تعدیل پاسخ ایمنی و افزایش تاب‌آوری پرندگان در برابر تنش‌های محیطی مؤثر باشد.

از آنجا که هزینه خوراک سهم درخورتوجهی از هزینه‌های تولید طیور را تشکیل می‌دهد، هرگونه بهبود واقعی در قابلیت هضم و ضریب تبدیل غذایی می‌تواند اهمیت اقتصادی بالایی داشته باشد.

۳. حیوانات خانگی

در سگ‌ها و گربه‌ها، نوتراسیوتیک‌ها در زمینه‌های گوناگونی از جمله حمایت از سلامت مفاصل، پوست و مو، دستگاه گوارش، کبد و عملکرد ایمنی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

برای نمونه، اسیدهای چرب امگا ۳ در برخی اختلالات التهابی و بیماری‌های مفصلی، گلوکزامین و کندرویتین در محصولات حمایت‌کننده سلامت مفاصل و پروبیوتیک‌ها در برخی اختلالات گوارشی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

با وجود این، میزان اثربخشی این ترکیبات یکسان نیست و برای برخی از آن‌ها شواهد بالینی محدود یا متناقض وجود دارد.

۴. آبزی‌پروری

یکی از حوزه‌های دارای ظرفیت درخور توجه برای توسعه نوتراسیوتیک‌ها، صنعت آبزی‌پروری است.

در سیستم‌های پرورش ماهی و میگو، عواملی مانند تراکم بالا، نوسانات کیفیت آب، استرس ناشی از حمل‌ونقل، تغییرات دمایی، دستکاری و واکسیناسیون می‌توانند بر عملکرد ایمنی و سلامت دستگاه گوارش تأثیر بگذارند.

در چنین شرایطی، استفاده هدفمند از ترکیباتی مانند بتاگلوکان‌ها، پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها، نوکلئوتیدها، اسیدهای چرب امگا ۳، فیتوبیوتیک‌ها و برخی آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت سلامت مورد توجه قرار گیرد.

مهم‌ترین اهداف استفاده از این ترکیبات در آبزی‌پروری عبارت‌اند از:

- حمایت از سلامت و یکپارچگی مخاط روده
- تعدیل و تقویت پاسخ‌های ایمنی ذاتی؛
- کمک به افزایش مقاومت در برابر تنش‌های محیطی
- بهبود قابلیت هضم و جذب مواد مغذی
- کمک به بهبود ضریب تبدیل غذایی (FCR)
- کاهش حساسیت به برخی عوامل بیماری‌زا
- حمایت از رشد و عملکرد تولیدی.

در این صنعت، نوتراسیوتیک‌ها می‌توانند در قالب خوراک‌های عملکردی (Functional Feeds) یا مکمل‌های تخصصی خوراک مورد استفاده قرار گیرند.

 نوتراسیوتیک‌ها و کاهش وابستگی به آنتی‌بیوتیک‌ها

یکی از دلایل اصلی افزایش توجه به ترکیبات عملکردی در دامپزشکی، ضرورت مدیریت مسئولانه مصرف داروهای ضدمیکروبی و مقابله با مقاومت آنتی‌بیوتیکی است.

برخی ترکیبات زیست‌فعال می‌توانند از طریق بهبود سلامت روده، تعدیل پاسخ ایمنی، تقویت سد مخاطی و ایجاد شرایط نامساعد برای استقرار برخی عوامل بیماری‌زا، در کاهش احتمال بروز بعضی اختلالات نقش داشته باشند.

هر چند نباید از این موضوع چنین برداشت کرد که نوتراسیوتیک‌ها جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها یا دیگر داروهای ضروری هستند. این ترکیبات در بهترین حالت می‌توانند بخشی از یک برنامه جامع پیشگیری و مدیریت سلامت باشند و در صورت بروز بیماری، تشخیص صحیح و درمان اختصاصی همچنان ضرورت دارد.

چالش‌ها و ملاحظات مصرف نوتراسیوتیک‌ها

با وجود ظرفیت‌های درخور توجه این ترکیبات، استفاده از آن‌ها بدون توجه به اصول علمی می‌تواند نتایج نامطلوبی به همراه داشته باشد.

مهم‌ترین ملاحظات عبارت‌اند از:

۱. اختصاصی بودن گونه:
 پاسخ فیزیولوژیک یک ترکیب ممکن است در گونه‌های مختلف حیوانی متفاوت باشد. اثربخشی یک محصول در طیور لزوماً به معنای اثربخشی مشابه آن در ماهی، میگو یا نشخوارکنندگان نیست.

۲. تعیین دوز مناسب: 
مصرف کمتر از مقدار مؤثر یا بیش از حد مجاز می‌تواند اثربخشی را کاهش داده یا حتا موجب عوارض شود.

۳. کیفیت و استانداردسازی:
 خلوص مواد اولیه، غلظت ماده مؤثره، پایداری محصول و شرایط نگهداری در کیفیت نهایی تأثیرگذار هستند.

۴. اثبات اثربخشی:
 ادعاهای تبلیغاتی نباید جایگزین مطالعات آزمایشگاهی، مطالعات کنترل‌شده و شواهد بالینی شوند.

۵. تداخلات احتمالی:
 ترکیبات مختلف ممکن است بر جذب، پایداری یا عملکرد یکدیگر تأثیر بگذارند بنابراین، انتخاب ترکیب و نحوه مصرف باید با دانش تخصصی همراه باشد.

۶. ایمنی غذایی و زیست‌محیطی:
در حیوانات تولیدکننده غذا، بررسی باقی‌مانده‌ها، ایمنی مصرف‌کننده و آثار احتمالی بر محیط‌زیست اهمیت دارد.

 آینده نوتراسیوتیک‌ها در دامپزشکی

با پیشرفت دانش میکروبیوم، زیست‌شناسی مولکولی، ایمنی‌شناسی و فناوری تولید ترکیبات زیست‌فعال، انتظار می‌رود استفاده از نوتراسیوتیک‌ها به سمت تغذیه دقیق و متناسب با نیاز هر گونه و شرایط پرورشی حرکت کند.

توسعه محصولات ترکیبی، استفاده از پس‌زیست‌ها (Postbiotics)، پپتیدهای زیست‌فعال، متابولیت‌های میکروبی و ترکیبات گیاهی استانداردشده، از جمله مسیرهای مهم پژوهش‌های آینده در این حوزه هستند.

در این مسیر، شناخت دقیق مکانیسم اثر، تعیین دوز مؤثر، بررسی ایمنی بلندمدت و انجام مطالعات میدانی در شرایط واقعی پرورش، نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل یافته‌های پژوهشی به محصولات کاربردی و قابل اعتماد خواهد داشت.

در پایان باید خاطر نشان کرد که نوتراسیوتیک‌ها را می‌توان یکی از ابزارهای مهم و رو به توسعه در دامپزشکی پیشگیرانه و تغذیه عملکردی دانست. اهمیت این ترکیبات تنها در تأمین مواد مغذی نیست، بلکه در ظرفیت آن‌ها برای حمایت از عملکردهای طبیعی بدن، سلامت دستگاه گوارش، تعادل میکروبی، پاسخ ایمنی و مقاومت در برابر تنش‌های محیطی نهفته است.

با وجود این، موفقیت در استفاده از نوتراسیوتیک‌ها مستلزم عبور از نگاه تبلیغاتی و حرکت به سمت انتخاب علمی، مصرف هدفمند، استانداردسازی و ارزیابی اثربخشی است.

به نظر می‌رسد آینده دامپزشکی بیش از گذشته به سمت پیوند میان تغذیه، سلامت، پیشگیری و مدیریت هوشمند حرکت خواهد کرد؛ مسیری که در آن نوتراسیوتیک‌ها می‌توانند یکی از اجزای مهم راهبرد ارتقای سلامت و بهره‌وری در دام، طیور، حیوانات خانگی و آبزیان باشند.

دکتر افشین ابراهیمی
دبیر کانون سراسری داروخانه‌های دامپزشکی کشور 
دامپزشک و کارشناس ارشد مدیریت

منابع:

۱. Gupta, R. C., Srivastava, A., & Lall, R. (Eds.). (2019). Nutraceuticals in Veterinary Medicine. Springer.
https://doi.org/10.1007/978-3-030-04624-8

۲. Finno, C. J. (2021). Veterinary Pet Supplements and Nutraceuticals. Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7802882/

۳. Merck Veterinary Manual

۴. Placha, I., Gai, F., & Pogány Simonová, M. (2022). Editorial: Natural feed additives in animal nutrition—Their potential as functional feed. Frontiers in Veterinary Science, 9, 1062724.
https://doi.org/10.3389/fvets.2022.1062724

۵. Scanlan, N. (2025). Nutraceuticals. Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice, 55(6), 1047–1062.
https://doi.org/10.1016/j.cvsm.2025.06.015

۶. Bioactive feed additives in animal nutrition: bridging innovation, health, and sustainability. (2025),Frontiers in Veterinary Science.
https://doi.org/10.3389/fvets.2025.1727126