ضرورت انتصاب مدیران پاسخگو در دامپزشکی با نگاهی به راهبردهای مدیریتی امام علی علیه السلام

فاخته- در حوزه دامپزشکی، اهمیت این موضوع دوچندان است. تصمیم‌های این مجموعه مستقیماً با سلامت عمومی، امنیت غذایی، سرمایه‌های دامی کشور، معیشت تولیدکنندگان، فعالیت بخش خصوصی و حتی کنترل بیماری‌های مشترک انسان و دام ارتباط دارد؛ بنابراین طبیعی است که جامعه دامپزشکی و افکار عمومی انتظار داشته باشند مسئولان این حوزه، علاوه بر تخصص و تجربه، از ویژگی مهم دیگری نیز برخوردار باشند: پاسخگویی.

نگاهی به آموزه‌های مدیریتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که مسئولیت، در نگاه علوی، امتیاز و فرصت شخصی نیست؛ بلکه امانتی سنگین است که صاحب آن باید در برابر مردم و خداوند نسبت به آن پاسخگو باشد.

امیرالمومنین، امام علی علیه السلام در نامه معروف خود به «مالک اشتر»، هنگامی که درباره انتخاب کارگزاران سخن می‌گوید، بر دقت در گزینش افراد تأکید می‌کند و می‌فرماید: «ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً، وَلَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَأَثَرَةً...» یعنی در امور کارگزارانت دقت و بررسی کن و آنان را پس از آزمودن به کار گماشته و از روی روابط و ترجیح شخصی به کار نگمار. این بخش از فرمان امام علی یک اصل مهم مدیریتی را روشن می‌کند: مسئولیت باید بر اساس شایستگی و آزمون توانایی افراد واگذار شود، نه صرفاً بر مبنای روابط، ملاحظات شخصی یا ترجیحات غیرتخصصی. از سوی دیگر، حضرت در همان نامه بر ضرورت نظارت بر عملکرد کارگزاران تأکید می‌کند.

در نگاه علوی، منصوب شدن پایان کار نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که مسئول باید عملکرد خود را در معرض ارزیابی و پرسش قرار دهد.

مدیر پاسخگو، مدیر پشت درهای بسته نیست! در یک سازمان تخصصی، پاسخگویی به معنای پاسخ دادن به هر مطالبه‌ای یا پذیرفتن هر انتقادی نیست؛ بلکه یعنی مدیر بتواند دلایل تصمیم‌های خود را روشن، مستند و شفاف توضیح دهد. اگر تصمیمی برای ساختار اداری گرفته می‌شود، باید امکان توضیح درباره چرایی آن وجود داشته باشد. اگر تغییری در یک برنامه اجرایی ایجاد می‌شود، باید بتوان آثار و نتایج آن را برای ذی‌نفعان تشریح کرد. اگر جامعه دامپزشکی نسبت به یک سیاست یا تصمیم انتقاد دارد، مدیر باید بتواند با سعه صدر آن را بشنود، پاسخ دهد و در صورت وجود اشکال، اصلاح کند. این همان چیزی است که می‌توان از سیره مدیریتی امام علی علیه السلام به عنوان فرهنگ پاسخگویی برداشت کرد.

حضرت در نامه ۵۳ نهج‌البلاغه به «مالک اشتر»، درباره ارتباط حاکم با مردم نیز توصیه‌ای بسیار مهم دارد: «فَإِنَّکَ إِنْ احْتَجَبْتَ عَنْ رَعِیَّتِکَ فَلَا تَعْلَمُ أُمُورَهُمْ...» مضمون این سخن آن است که اگر حاکم خود را از مردم دور و پنهان کند، از واقعیت امور آنان بی‌خبر خواهد ماند. این اصل، امروز نیز برای مدیریت سازمان‌های تخصصی کاملاً قابل تأمل است.

مدیری که از بدنه کارشناسی، کارکنان، بخش خصوصی، تولیدکنندگان و ذی‌نفعان فاصله بگیرد، دیر یا زود ممکن است تصویری ناقص از واقعیت‌های میدان پیدا کند. دامپزشکی، بیش از هر چیز به مدیرانی میدان‌دیده نیاز دارد و سازمان دامپزشکی کشور و ادارات کل استان‌ها با مجموعه‌ای پیچیده از مسائل مواجه‌اند؛ از کنترل بیماری‌های دامی و بیماری‌های مشترک گرفته تا نظارت بر فرآورده‌های خام دامی، کشتارگاه‌ها، دارو و درمان، قرنطینه، صادرات و واردات، بهداشت عمومی و حمایت از تولید. در چنین شرایطی، انتخاب مدیر نمی‌تواند صرفاً یک جابه‌جایی اداری تلقی شود.

مدیر منصوب در دامپزشکی باید بداند تصمیم او در پشت میز، ممکن است در میدان تولید، در یک واحد دامداری، در یک کشتارگاه، در یک مرکز دولتی یا حتی در سلامت یک شهروند اثر مستقیم داشته باشد. به همین دلیل، شایستگی مدیریتی باید در کنار تخصص، تجربه اجرایی، شناخت مسائل میدانی، توان گفت‌وگو با بدنه تخصصی و مهم‌تر از همه، آمادگی برای پاسخگویی قرار گیرد. پاسخگویی فقط در برابر مدیر بالادست نیست یکی از آسیب‌های احتمالی در ساختارهای اداری این است که مفهوم پاسخگویی، تنها به ارائه گزارش به مقام بالاتر محدود شود. پاسخگویی به افکار عمومی و رسانه ها به عنوان مطلوب نهایی در روند پاسخگویی می تواند راهگشای اقدامات در هر دوره مدیریتی قرار گیرد. راهبردی که اعتماد عمومی را به عنوان بالاترین سرمایه اجتماعی با خود به همراه خواهد داشت. 

دکتر هادی زارعی
مدیر مسئول