شعارامسال روز جهانی دامپزشکی حقیقتی است که در تار و پود امنیت غذایی کشورمان تنیده شده است

فاخته- دامپزشکان: «حافظان سلامت و غذا» (Veterinarians: Guardians of Food and Health) شعارامسال دامپزشکی حقیقتی است که در تار و پود امنیت غذایی کشورمان تنیده شده است. 
در اوج هیاهوی زندگی مدرن، جایی که سرعت و راحتی حرف اول را می‌زند، قشری از متخصصان بی‌ادعا در پشت صحنه، شبانه‌روز در تلاشند تا یکی از اساسی‌ترین نیازهای بشر را تضمین کنند: 
سلامت غذا. روز جهانی دامپزشکی، فرصتی مغتنم است تا به نقش حیاتی این حافظان سلامت عمومی، به‌ویژه در سرزمینمان ایران، و مسئولیت سنگین نظارت بهداشتی بر فرآورده‌های خام دامی بپردازیم.
 دامپزشکی فراتر از درمان حیوانات
ذهنیت عمومی گاه دامپزشک را تنها پزشکی برای درمان حیوانات خانگی یا دام‌های مزرعه می‌پندارد. اما واقعیت بسیار گسترده‌تر است. دامپزشکان، به‌خصوص آنانی که در عرصه بهداشت و نظارت مواد غذایی فعالیت می‌کنند، خط اول دفاع در برابر بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زئونوزها) هستند. این بیماری‌ها از تب مالت و هاری گرفته تا سالمونلوز و ای‌کولای می‌توانند از طریق مصرف محصولات دامی آلوده سلامت میلیون‌ها انسان را به مخاطره اندازند.
مثال: تصور کنید لاشه یک گاو مبتلا به لکوز  به‌طور کامل توسط دامپزشک ناظر در کشتارگاه معاینه و تأیید نشود. اگر لاشه آلوده وارد چرخه توزیع شودمصرف‌کنندگان ناآگاهانه در معرض ابتلا به این بیماری قرار می‌گیرند.چه سرنوشتی مبتلاخواهندشد، 

 طرح‌های تشدید نظارت: حاکمیت قانون در سلامت
در سراسر ایران، سازمان دامپزشکی کشور به‌طور مستمر و هدفمندطرح‌های تشدید نظارت بهداشتی را بر فرآورده‌های خام دامی اجرا می‌کند. این طرح‌ها که در ایام خاصی مانند تعطیلات نوروزو ماه مبارک رمضان، و اربعین حسینی ودهه آخرصفر با شدت بیشتری دنبال می‌شوند، برای اطمینان از سلامت و ایمنی غذا در سطح کلان طراحی شده‌اند.

مثال: در طرح تشدید نظارت عید قربان تیم‌های دامپزشکی در کشتارگاه‌های دام و طیورومیادین دام به‌صورت شبانه‌روزی مستقر می‌شوند. آن‌ها از سلامت دام‌های ورودی به کشتارگاه ورعایت اصول ذبح بهداشتی تفکیک لاشه‌های سالم از ناسالم و همچنین نحوه‌ی سردسازی و نگهداری گوشت اطمینان حاصل می‌کنند. در این روز نظارت بر مراکز عرضه دام زنده نیز تشدید می‌شود تا از فروش دام بیمار جلوگیری گردد.

ویژگی‌های منحصر به فرد مناطق ایران در نظارت
هر استان ایران با اقلیم، فرهنگ و نوع دامپروری خاص خود، چالش‌های منحصربه‌فردی را در حوزه نظارت بهداشتی ایجاد می‌کند:

دراستان‌های شمالی (مانند گیلان و مازندران):
با توجه به تولید گسترده مرغ و ماهی دامپزشکان ناظر در مراکز بسته بندی طیور و شیلات بر فرآیند انجماد، بسته‌بندی و رعایت زنجیره سرد نظارت دقیق دارند تا از فساد میکروبی محصولات جلوگیری شود.
استان‌های غربی (مانند کردستان و آذربایجان غربی):
 بافت عشایری و کوچ‌رو نظارت بر سلامت دام‌های در حال کوچ و فرآورده‌های تولیدی در مناطق دورافتاده را پیچیده‌تر می‌کند.
استان خراسان رضوی و شهر مشهد:
 این خطه به دلیل وجود بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) و حضور سالانه میلیون‌ها زائر اهمیت ویژه‌ای در نظارت بهداشتی دارد. دامپزشکان در این استان، علاوه بر وظایف روزمره مسئولیت تامین سلامت غذایی زائران را نیز بر عهده دارند. این شامل نظارت بر کشتارگاه‌های صنعتی و سنتی دام و طیور مراکز عرضه گوشت، کارخانجات تولید لبنیات و فرآورده‌های گوشتی، و حتی واحد‌های صنفی عرضه‌کننده مواد غذایی نذری است.
استانهای جنوبی کشور:
در این مناطق حفظ زنجیره سرد و جلوگیری از فساد سریع فرآورده‌های خام دامی (به‌ویژه گوشت و لبنیات) چالش اصلی دامپزشکان ناظر در مراکز عرضه و سردخانه‌ها است. دمای بالا، سرعت رشد میکروب‌ها را افزایش می‌دهد و نظارت دقیق بر سیستم‌های سرمایشی و زمان عرضه محصولات را حیاتی می‌سازد.
صیدوصیادی: استان‌های ساحلی مانند بوشهر و هرمزگان، با حجم بالای صید آبزیان مواجه هستند. دامپزشکان در این مناطق، علاوه بر نظارت بر مراکز فرآوری و بسته بندی آبزیان، بر بهداشت صیدگاه‌ها، نحوه نگهداری ماهی در قایق‌ها و شناورها، و رعایت اصول بهداشتی در بازار ماهی‌فروشان نظارت می‌کنند تا از انتقال عوامل بیماری‌زا از طریق مصرف آبزیان
جلوگیری شود.

دامپروری عشایری وسنتی:
 در برخی نقاط، دامپروری به‌صورت سنتی و عشایری رواج دارد. دامپزشکان ناظر در این مناطق، نیازمند ارتباط مستمر با دامداران محلی برای پایش سلامت دام‌ها، به‌ویژه در مورد بیماری‌های قابل انتقال به انسان مانند تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو (CCHF) هستند که در فصل گرما شیوع بیشتری دارد.

مثال: در استان سیستان و بلوچستان، دامپزشکان ناظر در فصل گرما، نظارت ویژه‌ای بر کشتار دام در منازل یا به‌صورت سنتی دارند و آموزش‌های لازم را به دامداران وترغیب به کشتاردرمکانهای مجازدارند. تا از بروز بیماری‌های خطرناکی چون CCHF جلوگیری شود.
مسئولین فنی بهداشتی:
 خط اول دفاع و وجدان بیدار صنعت
مسئولین فنی بهداشتی، حلقه اتصال حیاتی بین حاکمیت (سازمان دامپزشکی) و بخش خصوصی (واحد‌های تولیدی و فرآوری) هستند. این دامپزشکان، که عموماً در کشتارگاه‌ها،  و مراکز بسته بندی فراورده های خام دامی وکارخانجات لبنی مشغول به کارند، مسئولیت مستقیم اجرای پروتکل‌های بهداشتی، نظارت بر فرآیند تولید، و اطمینان از سلامت محصول نهایی را بر عهده دارند.
چالش‌ها و فشارهای کاری:
۱-توازن میان منافع اقتصادی و سلامت عمومی:
 مسئول فنی بهداشتی گاهی خود را در موقعیتی می‌یابد که باید بین حفظ منافع واحد تولیدی و پایبندی به اصول سختگیرانه بهداشتی، یکی را انتخاب کند. در چنین شرایطی، وجدان حرفه‌ای و تعهد اخلاقی او، ضامن سلامت جامعه است.
۲-فشار کاری و ساعات طولانی خدمت:
 بسیاری از این واحدها  یا در شیفت‌های طولانی فعالیت می‌کنند. مسئول فنی بهداشتی باید در تمام این ساعات، یا حداقل در بخش‌های حیاتی فرآیند تولیدحضور فعال داشته باشد.
۳-کمبود نیروی متخصص و پراکندگی واحدها: در برخی مناطق دورافتاده، یافتن دامپزشک متخصص و متعهد برای تصدی این پست‌ها دشوار است.
۴-مواجهه با تخلفات احتمالی:
 مسئول فنی بهداشتی اولین فردی است که متوجه هرگونه انحراف از استانداردها می‌شود. وظیفه او گزارشدهی و اقدام اصلاحی است، که این خود می‌تواند منجر به درگیری با مدیران واحد یا ایجاد تنش شود.
مثال: یک مسئول فنی بهداشتی در یک کشتارگاه طیور متوجه می‌شود که سیستم شستشوی لاشه‌ها به‌درستی کار نمی‌کند و احتمال آلودگی متقاطع با باکتری سالمونلا وجود دارد. اگر او صرفاً به بخشنامه مدیر کشتارگاه مبنی بر «ادامه کار برای جلوگیری از توقف تولید و زیان مالی» عمل کند، ممکن است لاشه‌های آلوده وارد بازار شوند. در این حالت، مسئول فنی بهداشتی با اتکا به دانش تخصصی و مسئولیت‌پذیری خود، دستور توقف خط تولید تا رفع نقص فنی را صادر می‌کند. این اقدام، هرچند ممکن است باعث نارضایتی کوتاه‌مدت شود، اما مانع از ابتلای احتمالی صدها یا هزاران نفر به تب ناشی از سالمونلا خواهد شد.
همچنین، در یک واحد بسته بندی گوشت قرمز مسئول فنی بهداشتی وظیفه دارد بر دمای پیش سردهای اولیه وثانویه  ونگهداری گوشت، تاریخ انقضا، و رعایت بهداشت فردی کارکنان نظارت کند. اگر او متوجه شود دمای یکی از پیش سردها بالا رفته و گوشت در معرض فساد میکروبی است، باید فوراً دستور توقف بسته بندی و خارج کردن گوشت‌های مشکوک از چرخه توزیع را صادر کند.
کلام‌آخر
در روز جهانی دامپزشکی، شایسته است مراتب قدردانی و سپاس عمیق خود را به تمامی دامپزشکان، به‌ویژه همکاران پرتلاش در عرصه نظارت بهداشتی بر فرآورده‌های خام دامی، ابراز داریم. آنان که در سخت‌ترین شرایط، با کمترین امکانات و بیشترین تعهد، چون سپری پولادین در برابر تهدیدات نامرئی سلامت غذایی ایستاده‌اند. فعالیت شبانه‌روزی آن‌ها، تضمین‌کننده سفره‌های سالم و جامعه‌ای با نشاط‌ تر است.

دکتر رضا افشاریان