شرحی بر رشته «بهداشت خوراک دام دامپزشکی»

فاخته- در همین زمینه بنا به درخواست های مکرر دامپزشکان عزیز کشورمان، مصاحبه ای با دکتر «رضا بایی لاشَکی» دانش آموخته Ph.D بهداشت خوراک دام دامپزشکی انجام شده است که بسیار مهم ، دقیق و تاثیرگذار بوده است.

 حدود 10 سال و بلکه بیشتر از آن است که رشته بسیار استراتژیک، حیاطی و مهم بهداشت خوراک دام دامپزشکی که یکی از تخصص های مقطع Ph.D دکتری تخصصی در رشته دامپزشکی می باشد توسط اساتید برجسته و دلسوز دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران راه اندازی شده است. در طی این مدت با توجه به اسم های دهن پر کن و زیبایی مانند جراحی، رادیولوژی و ... که از دوره های دستیاری دامپزشکی هستند و تعدادی از رشته های Ph.D  که همه جوره اشباع شده اند، در ابتدا این رشته خواهان زیادی نداشت. با گذشت زمان و توضیحات قانع کننده و جامع بچه های این رشته و مصاحبه هایی که انجام شد و همچنین وبینارهایی که در این حوزه برگزار شد تعداد متقاضیان به عدد بسیار بالایی رسید. در آینده هم با اطمینان خاطر اعلام میدارم که متقاضیان بسیار زیادی در سال خواهیم داشت و این رشته را جز 5 تخصص برتر و با خواهان زیاد دامپزشکی خواهید دید.

میخواهم در ابتدا توضیحات کلی در مورد این رشته بدهم و در ادامه بپردازیم به کاربرد های این رشته در تقریبا بالای 80 درصد صنعت دامپزشکی و در نهایت با استدلال کامل این تخصص از رشته دامپزشکی را جزء برترین تخصص های دامپزشکی معرفی کنم.

این رشته در دانشکده های دامپزشکی دانشگاه تهران و شیراز از بخش دولتی و دانشکده دامپزشکی واحد شبستر در استان آذربایجان غربی فقط و فقط از دانشگاه آزاد در حال فعالیت است. شرایط شرکت در این رشته هم مخصوص دکتری های عمومی دامپزشک و بچه های مقطعی دامپزشکی است که از کاردانی دامپزشکی شروع به تحصیل کردند. لازم بذکر است که شرکت عزیزان غیر دامپزشک (کسانی که مدارک پایه ی آنها دکتری عمومی دامپزشکی ندارند و یا از کاردانی دامپزشکی شروع نکرده اند) در این رشته هیچ سود و منفعتی برای آنها نخواهد داشت و در آینده شغلی آنها تضمین کاری نخواهد بود.

در میان شاخه‌های متعدد علوم دامپزشکی، رشته «بهداشت خوراک دام» جایگاهی ویژه و بی‌بدیل دارد. خوراک، نخستین و اصلی‌ترین نقطه تماس بین دام و محیط پیرامون آن است؛ هر آنچه دام می‌خورد، مستقیماً بر رشد، تولید مثل، سیستم ایمنی و در نهایت کیفیت محصولاتی که به سفره انسان می ‌رسد، اثر می‌گذارد. به همین دلیل بسیاری از متخصصان صنعت دام و طیور، بهداشت خوراک را نه یک موضوع فرعی، بلکه محور اصلی موفقیت یا شکست یک واحد تولیدی می‌دانند.

مشکلات رایج در واحدهای دامداری و طیور از کاهش رشد و افت تولید شیر یا تخم ‌مرغ گرفته تا افزایش نرخ بیماری، کاهش باروری و بالا رفتن ضریب تبدیل غذایی در بخش قابل توجهی از موارد، ریشه در کیفیت و بهداشت خوراک مصرفی دارند. آلودگی خوراک به مایکوتوکسین‌ها (سموم قارچی)، باکتری‌های بیماری‌زا مانند سالمونلا، فلزات سنگین، اکسیداسیون چربی‌ها، یا حتی عدم توازن مواد مغذی، می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را در گله ایجاد کند که ردیابی علت اصلی آن‌ ها بدون توجه به منبع خوراک تقریباً غیرممکن است.

بسیاری از کارشناسان صنعت دامپزشکی بر این باورند که سهم عمده‌ای از مشکلات تولید که در برخی برآوردها بیش از نیمی از موارد را شامل می‌شود با رعایت اصول بهداشت خوراک، از تولید و نگهداری تا حمل و توزیع، قابل پیشگیری یا حل است. البته باید توجه داشت که این رقم بسته به نوع دام، منطقه جغرافیایی و سیستم مدیریتی متفاوت است و نمی‌توان آن را به ‌عنوان یک قانون ثابت و جهانی برای همه شرایط در نظر گرفت؛ اما روند کلی پژوهش‌ها و تجربه میدانی، اهمیت بی‌چون ‌و چرای این حوزه را تأیید می‌کند.

• پیوند بهداشت خوراک دام با سلامت انسان

اهمیت این تخصص از مرزهای دامداری فراتر می‌رود. مفهومی که امروز در سطح جهانی با عنوان «سلامت یکپارچه» یا One Health  شناخته می‌شود، دقیقاً بر همین ارتباط تأکید دارد: سلامت دام، سلامت انسان و سلامت محیط زیست، سه حلقه به‌هم‌پیوسته‌اند. هرگونه آلودگی در خوراک دام می‌تواند از طریق گوشت، شیر، تخم‌مرغ و سایر فرآورده‌های دامی به انسان منتقل شود؛ برای نمونه:

• باقیمانده سموم قارچی در خوراک می‌تواند در شیر و گوشت ظاهر شود و خطراتی جدی از جمله اثرات سرطان‌زایی برای مصرف‌کننده انسانی داشته باشد. همانطور که می بینیم و عقل انسان هم حکم می کند و آمارهای داخلی و خارجی در سایت های مختلف مربوط به علوم پزشکی و سرطان هم اعلام کرده اند، درصد بالایی از علت سرطان مربوط می شود به منشاء مواد غذایی که از خوراک دام می آید. در مراکز مهمی مانند مرکز ملی سرطان ، انستیتو پاستور ، سرم سازی رازی و ... با آن همه هیئت علمی و امکانات هنوز این مشکل کم نشده که هیچ ، بلکه بیشتر هم شده و علت آن هم عدم استفاده از بچه های متخصص و با دانش بهداشت خوراک دام دامپزشکی ایران است. تمامی مراکز علمی و تخصصی کشور مانند مراکزی که ذکر شد باید از متخصصین بسیار حرفه ای بهداشت خوراک دام دامپزشکی به عنوان هیئت علمی در این مراکز استفاده کنند تا این مشکل ریشه کن شود.
• استفاده نادرست از آنتی‌بیوتیک‌ها در خوراک دام که با تجویز غیر دامپزشک ها در فارم ها انجام میشود، یکی از عوامل شناخته‌شده در گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی است که سازمان جهانی بهداشت آن را یکی از تهدیدهای بزرگ سلامت جهانی می‌داند.
• آلودگی‌های میکروبی خوراک می‌توانند از طریق زنجیره غذایی، عامل بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زئونوز) باشند.

از این منظر، متخصص بهداشت خوراک دام در واقع یکی از خطوط دفاعی نامرئی اما حیاتی برای سلامت عمومی جامعه محسوب می‌شود؛ نقشی که فراتر از مرزهای یک کشور، به امنیت غذایی و بهداشت جهانی گره خورده است.

ما در این رشته دروس تخصصی مهمی مانند آشنایی با انواع آلودگی های خوراک حیوانات ، تاثیر آن بر روی دام و در نهایت آلودگی تولیدات دامی را داریم که در آخر بر روی سفره مردم میرسد، و از همه مهمتر دروس تغذیه دام تکمیلی ، تغذیه طیور تکمیلی و تغذیه حیوانات کوچک و ... که از متخصصین این رشته در صورت علاقه و پشتکار میتواند به صورت کاملا قانونی یک جیره نویس حرفه ای بسازد. جدیدا هم که با آمدن هوش مصنوعی در تمامی فارم ها، گاوداری ها ، مرغداری ها و کارخانجات خوراک سازی دیگر نیازی به هزینه کردن برای جیره نویس نخواهیم داشت و همان دامپزشکان عزیزی که به عنوان مسئول فنی به طور کاملا قانونی مشغول به کار هستند می توانند در صورت خواندن رشته بهداشت خوراک دام این وظیفه را به عهده بگیرند که این مسئله برای آن عزیزان افزایش درآمد هم خواهد داشت.

همانطور که میدانید در دوران دکتری عمومی تعداد زیادی دروس تغذیه دام و طیور و بهداشت داشتید و همچنین بچه های کاردانی دامپزشکی تا ارشد بهداشت مواد غذایی دامپزشکی هم دروس خوراک دام و طیور را داشتند. این دروس به همراه دروس تخصصی بسیار کامل و سنگین در دوره تخصص بهداشت خوراک دام به شما کمک میکند که با خوراک و جیره به طور کامل آشنا شوید و یک جیره نویس حرفه ای شوید. شما فکر میکنید که یک فارغ التحصیل دکتری و یا ارشد در رشته های مرتبط با خوراک (به طور کلی اسم رشته خاصی را نمی آورم تا باعث ناراحتی گروهی خاص در وزارت کشاورزی نشود)، پس از فارغ التحصیلی می تواند جیره حرفه ای بنویسد؟ جواب مشخص است. خیر.

جیره نویس ها تا چند سال در گاوداری ها، مرغداری ها و کارخانجات خوراک دام و طیور چندین بار جیره ها را بالانس می کنند و بعد از چند سال تجربه و خرابکاری و ضرر، تازه می توانند به یک جیره نویس متوسط تبدیل شوند.

سخن من این است که این کار را دامپزشکان متخصص بهداشت خوراک دام هم می توانند انجام دهند. در هر فارم و کارخانه ی خوراک دام باید طبق قانون جهانی دامپزشکی یک دکتر دامپزشک به عنوان مسئول فنی بهداشتی باشد. ولی اجباری به جیره نویس نیست. یک لیسانس غیر دامپزشک جهت جیره نویسی و بالانس جیره در ماه دو بار نهایاتا به فارم ها و کارخانجات سر میزند و دریافتی زیادی هم دارد در حالی که دکترهای بسیار عزیز و زحمتکش دامپزشک ما باید از ساعت 8 صبح تا حدود 5 بعد از ظهر در محل کار حاضر باشد و پاسخگوی تمامی مشکلات هم باشد و جواب دامپزشکی شهرستان را هم بدهد و در نهایت از چشم تولید کننده یک نیروی اضافه هستند ( که البته ما با رشته بهداشت خوراک دام این دیدگاه را از بین میبریم) و با توجه به سنگینی بسیار زیاد کار این عزیزان حقوق مناسبی هم دریافت نمیکنند. پس بهتر است که دامپزشکان شاغل (مسئولین محترم فنی ) در گاوداری ها، مرغداری ها، کارخانجات خوراک سازی و تمامی مراکزی که با حیوان و خوراک حیوان سر و کار دارد به جای اینکه رشته های اشباع شده ی دستیاری را بخوانند، به رشته بهداشت خوراک دام ورود کنند که هم یک تخصص  Ph.D در جیبشان باشد و هم با پیشرفت بحث علمی بتوانند جیره نویسی را انجام دهند و افزایش حقوق داشته باشند.

و اما پیشنهاد جدید من در طی حدود چند سال گذشته در مورد بحث کلینیسین های عزیزمان است.

همانطور که میدانید کلینیک های دامپزشکی با توجه به وجود تقریبا بالای 50 درصدی حیوانات در خانه ها نیاز به حمایت سازمان محترم دامپزشکی و نظام دامپزشکی عزیز است . پیشنهاد من این است که کلینیسین های عزیز به جای خواندن رشته های دستیاری بدون کاربرد و اشباع شده که نیازی هم به آن ندارید و با همان دکتری عمومی هم میتوانید کلینیک بزنید و جراحی انجام بدهید و رادیولوژی را در دست بگیرید. پس بهتر است که به رشته بهداشت خوراک دام ورود کنند. چرا؟ الان توضیح میدم.

خودتان بهتر می دانید، کسانی که حیوان نگهداری می کنند بسیار برای حیوانشان ارزش قائل هستند و از هیچ هزینه ای دریغ نمیکنند، پس با ورود به این رشته و مطالعه بیشتر بر روی برنامه غذایی حیوانات خانگی می توانید روی تابلوی کلینیکتان بنویسید (زیر نظر متخصص تغذیه و خوراک حیوانات). به شما اطمینان خاطر میدهم که بالای 90 درصد کسانی که حیوان نگهداری میکنند به کلینیک هایی مراجعه میکنند که یک دکتر متخصص تغذیه حضور داشته باشد. به تازگی تعداد زیادی از دامپزشکان عمومی ما از دانشگاه های دولتی که در شهرهای مختلف کلینیک داشتند و در یکقدمی ورشکستگی بودند از این روش استفاده کردند و برای دوره تخصص حاضر شدند تا حتی از شهرهای دور در دانشکده دامپزشکی واحد شبستر این رشته را انتخاب کنند که به لطف الهی هم راضی هستند و هم کیس های بیشتری به کلینیکشان مراجعه میکنند.

و اما ارزش این رشته از باب اینکه این رشته دستیاری نیست و SCIENCE  است. یعنی شما میتوانید هیئت علمی شوید و برای دوره پستداک هم در خارج اقدام کنید که بنده از همین روش استفاده کردم و با کمک هوش مصنوعی و سایت Linkdin توانستم چند پوزیشن فول فاند عالی از دانشکده های دامپزشکی امریکا بگیرم . ولی با رشته های دستیاری نمی توان برای پستداک و کار در خارج اقدام کرد. ضمنا با دکتری عمومی هم به این راحتی نمی توان مهاجرت کاری کرد. اگر شرایط این کار به همین راحتی فراهم بود الان بالای 95 تا 98 درصد دامپزشکان در کشور نبودند.

ما در این مقاله و مطلب علمی نمی خواهیم زحمات دیگران را نادیده بگیریم و تخصص های دیگر را بی ارزش کنیم. مثلا عزیزانی که در کشتارگاه ها چندین و چند سال است که به عنوان مسئول فنی بهداشتی دامپزشکی مشغول فعالیت هستند فقط باید به رشته بهداشت مواد غذایی دامپزشکی برای دوره تخصص ورود کنند تا در زمینه کاری و علمی به این عزیزان کمک بشه، ولی واقعیت این است که تمامی تخصص ها تقریبا اشباع شده و کاربرد زیادی هم ندارند. ما می خواهیم دامپزشکان عزیز را به داشتن یک تخصص مفید که در محل کار باعث رشد مالی ، افزایش بار علمی دامپزشکان و کمک به تولیدکننده برای ارتقای کیفیت کار می شود را آگاه سازیم.

یک نکته مهم هم که باید به آن توجه کرد و در آینده حتما این موضوع مورد توجه قرار می گیرد این است که در هیچکدام از دانشکده های دامپزشکی سراسر کشور، هم دولتی و هم آزاد هنوز متخصص بهداشت خوراک دام را در اعضای هیئت علمی به دلیل کم بودن فارغ التحصیلان مشاهده نمی کنیم که به زودی با پیگیری های مکرر و راه اندازی انجمن علمی کشوری این رشته به شکل کاملا قانونی خواهان استخدام این عزیزان به عنوان اعضای هیئت علمی در تمام دانشکده ها خواهیم بود که این باعث جذب درصد بالایی از فارغ التحصیلان این رشته می شود.

- در خود سازمان دامپزشکی کشور با توجه به حساس بودن بحث بهداشت خوراک و نهاده های دامی باید در تمام اداره کل های دامپزشکی استان های سراسر کشور شاهد حضور یک متخصص بهداشت خوراک دام جهت مسئول این بخش که نظارت بر کارخانه های خوراک و شرکت های وابسطه را دارد باشیم که این مورد هم باعث جذب نفرات بسیار زیادی می شود.

بحث دیگری که داریم در حوزهR&D  است. اکثر شرکت هایی که دفتر مرکزی دارند مانند وارد کنندگان خوراک و نهاده های دام و طیور،  باید در دفتر مرکزی یک متخصص در حوزه خوراک دام و طیور داشته باشند تا پاسخگوی علمی مخاطبینشان باشد، که اکثرا به رشته هایی مراجعه میکنند که با تغذیه و خوراک آشنایی دارند. چرا این حوزه شغلی برای دامپزشکان عزیز ما نباشد وقتی میتوانند با خواندن رشته بهداشت خوراک دام پاسخگوی مخاطبین هم در حوزه خوراک و هم در حوزه درمان دام و طیور باشند که اطلاعات کاملتر و بهتری دارند.

با احترام فراوان برای تمام تخصص های دامپزشکی، حال سوال اینجاست که کدام یک از گرایش های رشته دامپزشکی چه دستیاری و چه تخصص چنین شرایط کاری را دارند؟

آیا یک دکتر دامپزشک عمومی نمی تواند با همان مدرک دکتری حرفه ای کارهای تخصصی و دستیاری را انجام دهد ؟ ( به جز بهداشت خوراک دام )

-تمام رشته های تخصصی دامپزشکی در دانشگاه ها به عنوان هیئت علمی استاد را جذب کرده و فضای کاری تقریبا برای تمام رشته ها اشباع شده است به جز بهداشت خوراک دام که در کشور اصلا هیئت علمی نداریم و به زودی پس از ایجاد چند واحد درسی تحت عنوان بهداشت خوراک دام در دوره دکتری حرفه ای و عمومی باید متخصصین این رشته به عنوان هیئت علمی جذب شوند که در دانشگاه آزاد این کار به عنوان دستیار استاد در حال انجام است.

- نتیجه‌گیری:

رشته بهداشت خوراک دام در عمل یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل موفقیت صنعت دام و طیور و همچنین سلامت عمومی جامعه انسانی است. سرمایه‌گذاری در آموزش، پژوهش و اجرای استانداردهای بهداشت خوراک، نه‌تنها بهره‌وری تولید را افزایش می‌دهد، بلکه حلقه‌ای اساسی در تضمین امنیت غذایی و سلامت انسان در سطح جهانی به شمار می‌رود.

در آخر ضمن احترام به انتخاب و علاقه شما دامپزشکان عزیز و محترم خواهشمندم در مورد این رشته بیشتر مطالعه کنید و به این مسئله فکر کنید که با انتخاب این رشته شما در سنین بالا یک شخصیت علمی و پخته و صاحب نام در چند زمینه علمی دامپزشکی خواهید بود. لطفا فراموش نکنیم که در زمان فارغ التحصیلی برای سلامت جامعه و انسان ها قسم یاد کردید . به سلامتی مردم و سلامت سفره مردم فکر کنید. به ایران فکر کنید و با قلبی پاک که البته در تمامی دامپزشکان کشورم این حس را میبینم برای تخصص به رشته بهداشت خوراک دام دامپزشکی ورود کنید. اگر هم در سال اول قبول نشدید لطفا ناامید نشوید. بالاخره یه روزی قبول می شوید و پس از موفقیت در این رشته خواهید فهمید که تصمیم درستی را اتخاذ کرده اید. در این ضمینه صحبت بسیار داریم که در خدمت شما هستم و پل ارتباطی را برای شما عزیزان قرار دادم.

تنها آرزوی من در این صنعت درخشش ، پیروزی ، موفقیت و خوشحالی شما دامپزشکان عزیز است.